«مادر همه بمب‌ها» چقدر قدرت دارد؟
گزارش‌ها از بررسی طرح حمله آمریکا به تأسیسات هسته‌ای و انرژی ایران با بمب «مادر همه بمب‌ها» حکایت دارند؛ سلاحی با قدرت تخریب گسترده که برای نفوذ عمیق به زمین طراحی نشده است. کارشناسان درباره توانایی آن برای نابودی تأسیسات مستحکم زیرزمینی و تحقق اهداف راهبردی واشنگتن تردید دارند. دشواری‌های عملیاتی و احتمال واکنش گسترده ایران نیز نگرانی‌ها درباره تشدید جنگ و گسترش بی‌ثباتی منطقه‌ای را افزایش داده است.
به نقل از الجزیره، بر اساس گزارش شبکه سی‌ان‌ان، ارتش ایالات متحده طرح‌هایی برای حمله به زیرساخت‌های انرژی و تأسیسات هسته‌ای ایران با استفاده از بزرگ‌ترین بمب غیرهسته‌ای زرادخانه خود تدوین کرده است؛ سلاحی که به «مادر همه بمب‌ها» شهرت دارد.
مطرح‌شدن این گزینه در شرایطی صورت می‌گیرد که شدت درگیری‌ها کاهش یافته و دولت دونالد ترامپ به‌دنبال دستیابی به نتیجه‌ای قاطع در جنگ است. بااین‌حال، کارشناسان نظامی تردید دارند که استفاده از این بمب بتواند تأسیسات هسته‌ای عمیقاً مدفون ایران را نابود کند یا اهداف راهبردی واشنگتن را محقق سازد.
بمب مادر همه بمب‌ها چیست؟
بمب جی‌بی‌یو۴۳/بی، موسوم به «مادر همه بمب‌ها»، حدود ۸۵۰۰ کیلوگرم مواد منفجره دارد و وزن کلی آن به نزدیک ۹۸۰۰ کیلوگرم می‌رسد. طول این سلاح بیش از ۹ متر است و به دلیل ابعاد و وزن زیاد، معمولاً از هواپیمای ترابری سی۱۳۰ هرکولس پرتاب می‌شود؛ زیرا در بمب‌افکن‌های پنهان‌کار قابل‌حمل نیست.
این بمب در فاصله سال‌های ۲۰۰۲ تا ۲۰۰۳ ساخته شد و ۱۲ آزمایش انفجار را پشت سر گذاشت. نام آن به تعبیر «مادر همه نبردها» بازمی‌گردد که صدام حسین، رئیس‌جمهور پیشین عراق، در جریان جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ به کار برده بود.
آمریکا تاکنون تنها یک بار از این سلاح در عملیات رزمی استفاده کرده است: در سال ۲۰۱۷، علیه مجموعه‌ای از غارها و تونل‌های متعلق به شاخه خراسان گروه داعش در افغانستان. مقام‌های افغان اعلام کردند که در این حمله ۹۴ عضو داعش کشته شدند و غیرنظامی جان نباخت؛ بااین‌حال، گزارش‌های محلی تأییدنشده‌ای از تلفات غیرنظامیان منتشر شد و خانه‌های بسیاری نیز تخریب شدند.
قدرت تخریب و محدودیت در برابر تأسیسات زیرزمینی
مادر همه بمب‌ها برای انفجار در ارتفاعی اندک از سطح زمین طراحی شده است. انفجار آن موج عظیمی از فشار و حرارت ایجاد می‌کند که می‌تواند ساختمان‌ها، تجهیزات، مواضع نظامی و ورودی غارها و تونل‌ها را ویران کند. به گفته کارشناسان، شدت انفجار به‌گونه‌ای است که ابر قارچی ناشی از آزمایش‌های این سلاح از فاصله حدود ۲۰ مایلی نیز مشاهده شده است.
نیدال ابوزید، کارشناس نظامی به شبکه الجزیره گفته است که این بمب برای انفجار به برخورد مستقیم با هدف نیاز ندارد و می‌تواند همه چیز را در محدوده‌ای نزدیک به یک کیلومتر از محل انفجار، در سطح زمین، نابود کند. بااین‌حال، میزان تخریب واقعی به عواملی مانند نوع زمین، شرایط محیطی و تراکم جمعیت بستگی دارد.
مهم‌ترین محدودیت این سلاح، توانایی آن در مقابله با اهدافی است که در عمق زمین یا زیر لایه‌های ضخیم بتن و سنگ قرار دارند. الیجاه مگنیه، کارشناس نظامی مستقر در بروکسل تأکید کرده است که تجربه استفاده از این بمب در افغانستان، توانایی آن را در حمله به مواضع غاری و تونلی نشان می‌دهد نه قابلیت نابودی هر نوع تأسیسات زیرزمینی. این محدودیت برای ایران اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا برخی تأسیسات هسته‌ای موردنظر آمریکا از جمله مجموعه فردو و تأسیسات در حال ساخت در کوه کلنگ گزلا، در عمق زمین و زیر لایه‌های مستحکم حفاظتی قرار دارند. بنابراین، قدرت انفجاری بسیار زیاد این بمب لزوماً به معنای نابودی چنین اهدافی نیست.
تفاوت با بمب سنگرشکن آمریکایی
مادر همه بمب‌ها اساساً برای ایجاد انفجار گسترده در سطح زمین طراحی شده است و سلاح تخصصی نفوذ به عمق زمین محسوب نمی‌شود. در مقابل، آمریکا بمب سنگرشکن جی‌بی‌یو۵۷ را در اختیار دارد که برای نفوذ به تأسیسات مستحکم زیرزمینی ساخته شده است.
این بمب هدایت‌شونده حدود ۱۳ هزار و ۶۰۰ کیلوگرم وزن دارد و نزدیک به ۲۷۰۰ کیلوگرم از وزن آن را سرجنگی تشکیل می‌دهد. بدنه فولادی مستحکم آن برای نفوذ به عمق حدود ۶۱ متر پیش از انفجار طراحی شده است. ازاین‌رو، از نظر مأموریت نظامی، این سلاح با مادر همه بمب‌ها تفاوت اساسی دارد.
مگنیه هشدار داده است که استفاده از بمب مادر همه بمب‌ها ممکن است به تخریب گسترده زیرساخت‌ها منجر شود، بی‌آنکه ایران را به پذیرش خواسته‌های واشنگتن وادار کند. او همچنین به دشواری انتقال هواپیماهای حامل این بمب به مناطق موردنظر در ایران اشاره کرده است. بمب‌افکن‌های پنهان‌کار که برای عملیات در محیط‌های پرخطر مناسب‌ترند، امکان حمل این سلاح را ندارند.
آیا استفاده از این بمب به تصمیم راهبردی آمریکا کمک می‌کند؟
به گزارش سی‌ان‌ان، ترامپ در گفت‌وگوهای خصوصی به‌دنبال پایانی «قاطع» برای جنگ بوده است؛ پایانی که بتواند آن را به‌عنوان پیروزی آمریکا معرفی کند. بااین‌حال، حتی در داخل دولت او نیز درباره اثربخشی حمله با مادر همه بمب‌ها تردیدهایی مطرح شده است.
مگنیه معتقد است استفاده از این سلاح ممکن است بیشتر جنبه نمایشی داشته باشد تا آنکه نتیجه‌ای تعیین‌کننده در میدان جنگ ایجاد کند. او پرسشی اساسی را مطرح کرده است: این سلاح چه دستاوردی دارد که با دیگر تسلیحات موجود قابل‌دستیابی نیست و چگونه می‌تواند به توافقی سیاسی و عملی منجر شود؟ از نظر او، اگر پاسخ صرفاً بر عظمت انفجار و نمایش قدرت متمرکز باشد، چنین اقدامی بیش از آنکه راهبردی نظامی باشد، نمایشی سیاسی خواهد بود.
واکنش احتمالی ایران و خطر گسترش جنگ
کارشناسان هشدار می‌دهند که حمله با چنین بمبی احتمالاً واکنشی گسترده از سوی ایران به‌دنبال خواهد داشت. مقام‌های امنیتی ایران طی ماه‌های گذشته درباره احتمال عملیات زمینی علیه نیروهای آمریکایی و حتی ورود به کشورهای همسایه میزبان نیروهای واشنگتن سخن گفته‌اند.
محسن رضایی، رئیس شورای عالی امنیت ملی ایران، نیز روز یکشنبه تهدید کرد که در صورت ازسرگیری حملات آمریکا، زیرساخت‌های دیجیتال منطقه، از جمله کابل‌های ارتباطی، مراکز داده و تأسیسات مرتبط با هوش مصنوعی در امارات متحده عربی و دیگر کشورها، ممکن است هدف قرار گیرند.
در مجموع، بررسی گزینه استفاده از مادر همه بمب‌ها نشان می‌دهد که واشنگتن در پی راهی برای تحمیل نتیجه‌ای قاطع بر ایران است؛ اما قدرت انفجاری این سلاح به‌تنهایی تضمین‌کننده موفقیت نظامی نیست. محدودیت آن در برابر تأسیسات عمیق زیرزمینی، دشواری‌های عملیاتی و احتمال واکنش گسترده ایران، همگی این پرسش را مطرح می‌کنند که آیا چنین حمله‌ای می‌تواند به اهداف اعلام‌شده آمریکا نزدیک شود یا صرفاً دور تازه‌ای از درگیری و بی‌ثباتی منطقه‌ای را رقم خواهد زد.