از تمدید آتشبس تا انفجار دوباره درگیری؛ چه چیزی در انتظار ایران و آمریکا است؟
ساعتشمار آتشبس دو هفتهای میان ایران و آمریکا به پایان میرسد، مذاکرات اسلامآباد هنوز تأیید نشده، و تنگه هرمز—شاهرگ انرژی جهان—به صحنه رویارویی مستقیم دو قدرت تبدیل شده است. از یک سو دونالد ترامپ با لحنی تهدیدآمیز از «نابودی تمام پلها و نیروگاههای ایران» سخن میگوید و از سوی دیگر تهران، با توقیف کشتیاش توسط نیروی دریایی آمریکا، از «دزدی دریایی» و «پاسخ قاطع» حرف میزند. در این میان، دیپلماتها و میانجیگران پاکستانی همچنان تلاش میکنند دو طرف را پشت یک میز بنشانند—میزی که شاید آخرین فرصت برای جلوگیری از فروپاشی کامل آتشبس و بازگشت به جنگ تمامعیار باشد. جهان نگاهش را به اسلامآباد دوخته و منتظر است.
به گزارش چندثانیه آنلاین به نقل از الجزیره، قرار است روز سهشنبه، معاون رئیسجمهور آمریکا، جیدی ونس، در رأس هیأتی از مذاکرهکنندگان آمریکایی وارد اسلامآباد شود تا درباره پایان دادن به جنگ با ایران گفتوگو کند؛ با این حال، تهران هنوز حضور خود در این دور از مذاکرات را تأیید نکرده است.
در همین زمان، آتشبس شکنندهٔ دو هفتهای در آستانه پایان است و مشخص نیست که تمدید خواهد شد یا نه. طی دو روز گذشته نیز تنشها دوباره افزایش یافته است.
دور نخست مذاکرات آمریکا و ایران در ۱۱ آوریل در اسلامآباد بدون نتیجه مشخص پایان یافت. پس از آن، آمریکا محاصره دریایی علیه کشتیهای مرتبط با ایران در تنگه هرمز اعمال کرده، ایران نیز به کشتیهایی که قصد عبور از این مسیر حیاتی را داشتهاند شلیک کرده، و آمریکا هم یک شناور ایرانی را هدف قرار داده و سپس توقیف کرده است.
ایران این اقدام را «دزدی دریایی» خوانده و تهدید به پاسخ کرده است. تهران تأکید دارد که زیر فشار و تهدید وارد مذاکره نمیشود. در مقابل، دونالد ترامپ دوباره هشدار داده که اگر ایران توافقی مطابق شروط آمریکا را نپذیرد، دستور حمله به زیرساختهای حیاتی ایران، از جمله پلها و نیروگاهها، را خواهد داد.
آخرین مواضع دو طرف
هر دو طرف، همزمان با نزدیک شدن به پایان آتشبس، به تهدیدهای لفظی ادامه دادهاند.
آتشبس دو هفتهای که ترامپ در ۷ آوریل اعلام کرده بود، قرار بود سهشنبه شب به وقت واشنگتن به پایان برسد، هرچند او در اظهارات اخیرش تلویحاً گفته که مهلت را یک روز عقب انداخته است.
در حالی که اسلامآباد همچنان در حال آمادهسازی برای میزبانی مذاکرات چندروزه است، مقامهای ایرانی هنوز نگفتهاند که در این گفتوگوها شرکت خواهند کرد یا نه.
ترامپ گفته مطمئن است که ایران یا وارد مذاکره میشود یا با «مشکلاتی بیسابقه» روبهرو خواهد شد. او در شبکه Truth Social نیز ضمن متهم کردن ایران به نقض آتشبس از طریق حمله به کشتیها در تنگه هرمز، بار دیگر تأکید کرده که آمریکا پیشنهادی «منصفانه و معقول» ارائه کرده و اگر ایران آن را نپذیرد، واشنگتن زیرساختهای حیاتی ایران را هدف خواهد گرفت.
در مقابل، ایران گفته مذاکره زیر سایه تهدید را نمیپذیرد. محمدرضا محسنیثانی، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس، هم نسبت به امکان برگزاری دور بعدی گفتوگوها ابراز تردید کرده و گفته در شرایط فعلی، با توجه به فشارها، حملات اخیر و سابقه مذاکرات قبلی با آمریکا، احتمالاً دور بعدی مذاکرات منتفی است.
علی واعظ، مدیر پروژه ایران در گروه بینالمللی بحران، گفته مانع اصلی برای آغاز دور دوم مذاکرات این است که آیا آمریکا حاضر هست به اندازه کافی از فشارها بکاهد تا دیپلماسی معتبر شود، و آیا ایران هم حاضر هست بخشی از اهرمهای فشار خود را محدود کند تا گفتوگوها زنده بماند یا نه.
چهار سناریوی محتمل
۱) مذاکرات برگزار شود و به یک توافق موقت برسد
به گفته منابع نزدیک به روند میانجیگری، پاکستان تلاش دارد آمریکا و ایران را به چند روز مذاکره فشرده بکشاند.
در طرف آمریکا، انتظار میرود ونس همراه با استیو ویتکاف و جرد کوشنر در مذاکرات حاضر شوند؛ همان تیمی که در دور نخست هم حضور داشت. اگر ایران شرکت کند، احتمالاً محمدباقر قالیباف ریاست هیأت ایرانی را بر عهده خواهد داشت و عباس عراقچی نیز در ترکیب آن خواهد بود.
هدف میانجیگران در اسلامآباد این است که دو طرف به یک «تفاهمنامه» برسند تا هم برای رسیدن به توافق نهایی زمان خریده شود و هم آتشبس تمدید شود.
به گفته واعظ، موفقیت در این مرحله به معنای توافق نهایی نیست، بلکه نوعی تفاهم موقت خواهد بود که گفتوگوها را ادامه دهد، آتشبس را تثبیت کند و چارچوبی برای معامله میان گامهای هستهای ایران و کاهش تحریمها بسازد.
با این حال، اختلافهای جدی همچنان پابرجاست؛ از جمله درباره برنامه هستهای ایران، کنترل تنگه هرمز، تحریمها و داراییهای مسدودشده. انیسه بصیریتبریزی از چتمهاوس هم گفته اگر دو طرف مواضع خود را تغییر ندهند، رسیدن به توافق در اسلامآباد ممکن نخواهد بود.
۲) مذاکرات برگزار شود اما بدون نتیجه، در عوض آتشبس تمدید شود
تبریزی گفته برای هر نوع پیشرفت واقعی، هر دو طرف باید امتیاز بدهند، چون فاصله مواضع فعلی برای رسیدن به توافق بسیار زیاد است.
ترامپ در روزهای اخیر دوباره تأکید کرده که ایران باید غنیسازی اورانیوم را کاملاً متوقف کند و ذخایر فعلی اورانیوم غنیشده را هم تحویل دهد؛ خواستهای که ایران رد کرده است.
سخنگوی وزارت خارجه ایران نیز گفته آمریکا از تجربههای گذشته درس نمیگیرد و این رویکرد هرگز نتیجه خوبی نخواهد داشت.
با این حال، حتی اگر دور دوم مذاکرات هم به نتیجه نرسد، ممکن است دو طرف بر سر نوعی تمدید موقت آتشبس توافق کنند تا دیپلماسی هنوز یک فرصت دیگر داشته باشد.
۳) مذاکرات برگزار نشود اما آتشبس تمدید شود
ترامپ به بلومبرگ گفته اگر توافقی به دست نیاید، احتمال تمدید آتشبس بسیار کم است و او آن را عملاً تا چهارشنبه شب به وقت واشنگتن معتبر میداند.
با این حال، تحلیلگران میگویند اگر حتی ایران هم به مذاکرات اسلامآباد نرود، باز هم بعید نیست ترامپ در آخرین لحظه با یک پیام در Truth Social آتشبس را تمدید کند.
واعظ این وضعیت را نه یک آتشبس پایدار، بلکه فقط یک توقف شکننده توصیف کرده است. به گفته او، تا وقتی فشار دریایی و اتهامزنی متقابل ادامه دارد، خطر خطای محاسباتی بسیار بالاست و بدون چارچوب دیپلماتیک، چنین تمدیدی فقط زمان میخرد، نه ثبات.
تبریزی نیز با این ارزیابی موافق است و میگوید جنگ، معادله روابط آمریکا و ایران را اساساً تغییر داده است. از نگاه او، ممکن است ایران دیگر آمریکا را مثل قبل یک تهدید کاملاً وجودی نبیند.
۴) مذاکرات شکست بخورد و آتشبس هم پایان یابد
تهدیدهای مکرر ترامپ درباره از سرگیری بمباران ایران در صورت عدم توافق، سناریوی چهارم را هم مطرح کرده است: اگر هیأت ایرانی به اسلامآباد نرود، این تهدید در عمل آزموده میشود.
ترامپ در گفتوگو با PBS گفته اگر آتشبس منقضی شود، «بمبهای زیادی شروع به انفجار خواهند کرد». او همچنین گفته ایران قرار بود در مذاکرات حاضر باشد، اما اگر نیاید، این هم برای آمریکا قابل قبول است.
قالیباف در واکنش گفته ترامپ میخواهد میز مذاکره را به «میز تسلیم» تبدیل کند یا از آن برای توجیه جنگطلبی دوباره بهره ببرد. او همچنین گفته ایران برای رو کردن «کارتهای جدید» در میدان نبرد آماده است؛ حرفی که نشان میدهد تهران خود را برای ازسرگیری درگیری آماده کرده است.
واعظ هشدار داده که اگر آتشبس فروبپاشد، دور بعدی درگیری میتواند خیلی سریع و بسیار خشن شود. به گفته او، آمریکا احتمالاً زیرساختهای حیاتی ایران را هدف خواهد گرفت و این امر میتواند کل منطقه را وارد بحران بزرگتری کند.