معاملهِ پنهانی ایران و پاکستان بر سر هرمز؟
پشت ظاهر آرام کشورهای خلیجفارس، هزینه عظیمی پنهان شده است. یکی از تاجران میگوید دولتها به شرکتها گفتهاند؛ «هرچقدر لازم است خرج کنید، فقط نگذارید قفسهها خالی شوند.»
درحالی که وضعیت تعلیق و ابهام میان ایران و آمریکا روز به روز پیچیدهتر میشود، وضعیتی که قرار بود تنها یک آتشبس موقت باشد، حالا تقریبا بهاندازه خود جنگ طول کشیده است. ایران و آمریکا از هشتم آوریل در وضعیت آتشبس بهسر میبرند؛ آتشبسی که بسیاری را در خلیج فارس، امیدوار به پایان سریع درگیریها و بازگشت ثبات اقتصادی در منطقه کرد.
با اینحال، خاورمیانه اکنون گرفتار وضعیت عجیبی است؛ جنگ ظاهرا متوقف شده، اما صلحی هم وجود ندارد. تنگه هرمز هنوز بسته است و کشتیها بهسختی از آن عبور میکنند. در این میان، اقتصاد کشورهای نفتی خلیج فارس در حالت تعلیق بهسر میبرد.
افزایش نگرانیها در ادامه وضعیت ابهام
اکونومیست در گزارشی نوشت: در هفتههای اول، مقامات شورای همکاری خلیج فارس با اعتمادبهنفس از اوضاع حرف میزدند. شش پادشاهی نفتی منطقه، دهها میلیارد دلار خرج کردند تا اقتصاد خود را سرپا نگه دارند و از شکلگیری وحشت عمومی جلوگیری کنند. اما حالا که هفتهها به ماهها رسیده، نگرانی تازهای در منطقه شکل گرفته است؛ «اگر این وضعیت تا پایان سال ادامه پیدا کند چه خواهد شد؟»
نتیجه نهایی مذاکرات همچنان مشخص نیست
در روز دهم می، ایران آخرین پیشنهاد خود را برای یک آتشبس دائمی ارائه کرد؛ پاسخی به طرحی که آمریکا هفته قبل مطرح کرده بود. در این میان، هیچکدام از دو طرف متن پیشنهادها را علنی نکردند، اما دیپلماتهای منطقه میگویند اختلافهای اصلی همچنان حل نشده باقی مانده است.
از جمله اینکه هنوز توافقی درباره مدت توقف غنیسازی اورانیوم وجود نداشته و سرنوشت ذخایر اورانیوم غنیشده ایران مشخص نیست. از سویی، اختلافهای دیگری هم وجود دارند که باعث شده تا دونالد ترامپ پیشنهاد تهران را «کاملا غیرقابل قبول» توصیف کند.
بر این اساس شاید جنگ در ظاهر متوقف شده باشد، اما در واقعیت، منطقه در یک بنبست فرسایشی گیر کرده است.
آمریکا هم از پیامدهای جنگ در امان نماند
نویسنده مدعی شد: پیامدهای این وضعیت برای دو طرف جنگ کاملا محسوس است. در آمریکا قیمت بنزین بهطور متوسط به ۴.۵۲ دلار برای هر گالن رسیده؛ یعنی بیش از ۵۰ درصد بالاتر از قبل از جنگ. در ایران هم یکی از مقامات اعلام کرده که بیش از یک میلیون نفر شغل خود را از دست دادهاند.
شرایط اما در کشورهای خلیج فارس پیچیدهتر است؛ چرا که دولتها شدیدا تلاش میکنند تا تصویری عادی از اوضاع ارائه دهند. همین باعث شده تا اندازه واقعی بحران کمتر دیده شود.
فشار شدید بر ستون فقرات اقتصاد خلیج فارس
بزرگترین ضربه به صنعت نفت و گاز، بهعنوان ستون اصلی اقتصاد منطقه وارد شده است. صادرات نفت عربستان حدود یکسوم کاهش یافته و صادرات امارات نیز تقریبا نصف شده است. بحرین، کویت و قطر هم تقریبا صادراتی نداشتهاند.
امین ناصر، مدیرعامل آرامکوی عربستان هشدار داده که اگر محدودیتهای حملونقل و تجارت بیشتر از چند هفته دیگر ادامه پیدا کند، بازار انرژی شاید تا سال ۲۰۲۷ به حالت عادی برنگردد.
این هشدار فقط درباره درآمد دولتها نیست؛ چرا که کل ساختار اقتصادی خلیج فارس به نفت و گاز وابسته است. وقتی صادرات متوقف شود، همهچیز از بودجه دولتها تا پروژههای ساختمانی و بازار کار، آسیب میبیند.
معامله پنهانی ایران و پاکستان بر سر هرمز؟
در آخر هفته گذشته، یک کشتی حامل گاز مایع قطر موفق شد تا از تنگه هرمز عبور کند. این نخستین کشتی قطری بود که از زمان آغاز جنگ توانست این مسیر را طی کند. مقصد کشتی پاکستان بود و مسیر آن از آبهای سرزمینی ایران میگذشت.
منابع آگاه میگویند این عبور نتیجه توافقی میان تهران و اسلامآباد بوده است. پاکستان که حالا به میانجی اصلی میان ایران و آمریکا تبدیل شده، خودش با کمبود شدید گاز روبهروست و ناچار شده مستقیما با ایران مذاکره کند تا اجازه عبور محدود برخی کشتیها را بگیرد. اما بعید به نظر میرسد تهران چنین امتیازی را بهطور گسترده در اختیار دیگر کشورها قرار دهد.
فرودگاههای شلوغ و شهرهای خالی عربی
یکی از عجیبترین مصادیق این بحران را میتوان در شهرهای خلیج فارس شاهد بود. فرودگاهها هنوز نسبتا شلوغاند و هواپیماها پرواز میکنند، اما بیرون از فرودگاهها فضای رکود کاملا احساس میشود.
شرکت هواپیمایی امارات در مارس و آوریل حدود ۴.۷ میلیون مسافر جابهجا کرده؛ یعنی تقریبا نصف ظرفیت عادی و همیشگی خود. با این حال، برای شرکتی که مرکز عملیاتیاش بارها هدف حمله قرار گرفته، همین عدد هم شاید موفقیت محسوب شود.
با اینحال، هتلها تقریبا خالی هستند. در بحرین، میزان خرید با کارت بانکی در هتلها در ماه مارس نسبت به فوریه ۶۴ درصد سقوط کرده است. مؤسسه مودیز پیشبینی میکند نرخ اشغال هتلهای دبی در این فصل فقط ۱۰ درصد باشد؛ در حالی که پیش از جنگ حدود ۸۰ درصد بود.
در سراسر خلیج فارس نیز دهها هزار نفر از کارکنان بخش خدمات اخراج شدهاند یا به مرخصی اجباری فرستاده شدهاند.
قفسهها هنوز پر هستند اما...
با وجود بسته بودن هرمز، فروشگاهها هنوز خالی نشدهاند. عربستان سعودی به مسیر حیاتی تأمین کالا برای منطقه تبدیل شده است؛ کالاها از طریق بنادر دریای سرخ وارد عربستان میشوند و سپس زمینی به کشورهای همسایه منتقل میشوند.
کمبودها فعلا بیشتر لوکساند تا حیاتی. بعضی رستورانها بابت تمام شدن گوشت واگیوی استرالیایی یا پنیر بوراتای ایتالیایی عذرخواهی میکنند.
اما پشت این ظاهر آرام، هزینه عظیمی پنهان شده است. یکی از تاجران میگوید دولتها به شرکتها گفتهاند؛ «هرچقدر لازم است خرج کنید، فقط نگذارید قفسهها خالی شوند.»
مقاومت اقتصادی قطر و امارات، افول بحرین
برخی کشورها هنوز توانایی دوام آوردن دارند. قطر میگوید حتی با از دست دادن درآمد صادرات گاز، چند ماه دیگر هم قادر به تحمل بحران است. بانکهای امارات هم همچنان سرمایه کافی دارند و برای هزاران کسبوکار اقساط وامها را عقب انداختهاند.
اما بحرین وضعیت شکنندهتری دارد. این کشور قبلا یک توافق سواپ ارزی ۵.۴ میلیارد دلاری با امارات امضا کرده و اگر بحران ادامه پیدا کند احتمالا به کمک مالی بیشتری نیاز خواهد داشت.