شوک توافق ایران و آمریکا در اسرائیل
طلاق در تلآویو
توافق آتشبس آمریکا و ایران در اسرائیل نه نشانه پایان بحران، بلکه نماد شکست راهبردی تلآویو تلقی شد. منتقدان میگویند این توافق به ذخایر اورانیوم غنیشده و برنامه موشکی ایران نپرداخته و رابطه ویژه اسرائیل و آمریکا را تضعیف کرده است. انزوای اسرائیل پس از جنگ غزه، اختلاف ترامپ و نتانیاهو بر سر لبنان و سقوط محبوبیت ترامپ در اسرائیل، نتانیاهو را در آستانه انتخاباتی دشوار و تنهاتر از گذشته قرار داده است.
روث مارگالیت، تحلیلگر ارشد مسائل بین الملل نشریه نیویورکر
با این حال، پایان درگیریها باعث آرامش اسرائیلیها نشد. برعکس، بیشتر افکار عمومی این کشور به توافق جدید بین آمریکا و ایران با نگرانی و ترس نگاه کردند. روزنامه «یدیعوت آحرونوت» هم در تیتر اصلی خود نوشت که این توافق به نفع ایران و به ضرر اسرائیل است.
دلیل اصلی این نگرانی روشن است؛ در این تفاهمنامه جدید، هیچ اشارهای به دو خواسته مهم اسرائیل، یعنی توقف برنامه موشکهای بالستیک ایران و وضعیت ذخایر اورانیوم با غنای بالا، نشده است. به همین دلیل، موج انتقادها از این توافق در تمام گروههای سیاسی اسرائیل بالا گرفته است.
نظرسنجیها نشان میدهد که کمتر از یکسوم یهودیان اسرائیلی فکر میکنند پایان جنگ با این شرایط، به نفع امنیت آنهاست. در مقابل، بیشتر عربهای ساکن اسرائیل از این پایان درگیری خوشحالند و آن را همراستا با منافع امنیتی میدانند. از طرف دیگر، اعتماد مردم اسرائیل به دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، بهشدت کم شده است.
فقط ۴۱ درصد از یهودیان اسرائیلی هنوز باور دارند که امنیت اسرائیل یکی از اولویتهای اصلی ترامپ بوده است. این وضعیت، بنیامین نتانیاهو را در شرایط بسیار سختی قرار داده است. او حالا باید تصمیم بگیرد که آیا باز هم میخواهد همسویی خود را با ترامپ حفظ کند، یا برای جلوگیری از ریزش بیشتر طرفدارانش راه دیگری را انتخاب کند.
حتی در میان سیاستمداران راستگرا و تندروی اسرائیل هم نشانههای این نارضایتی به چشم میخورد. بزالل اسموتریچ، وزیر دارایی اسرائیل، درباره این موضوع گفته است که این یک قرارداد بسیار بد برای اسرائیل و تمام دنیای آزاد است و با این حرف به جمع منتقدان پیوست.
فاجعه راهبردی برای تلآویو
شامگاه چهارشنبه، دونالد ترامپ در کاخ ورسای یک سند چهاردهبندی را امضا کرد که بعداً به امضای مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، هم رسید. اما در اسرائیل، کسی این توافق را پایان بحران نمیداند؛ بلکه آن را یک شکست بزرگ و استراتژیک تفسیر میکنند.
دنی سیترینوویچ، از مقامهای سابق اطلاعات نظامی اسرائیل، این توافق را یک فاجعه تمامعیار برای کشورش خواند. او معتقد بود که باید به جای جنگ، از طریق تحریم و فشار اقتصادی شدیدتر به حکومت فشار بیشتری بیاید.
حالا بزرگترین نگرانی سیترینوویچ این است که توافق آتشبس، تهدیدهای اصلی مثل نبود محدودیت واقعی روی برنامه هستهای و موشکی ایران را نادیده گرفته است. اسرائیلیها به بخش مالی این توافق هم به شدت بدبین هستند.
آزاد شدن دهها میلیارد دلار از پولهای بلوکهشده ایران در بانکهای جهانی، در عمل میتواند به تقویت نظامی کمک کند که همین چند ماه پیش تحت فشارهای شدید داخلی بود. از دید آنها، جنگ نه تنها باعث تغییر حکومت در ایراننشد، بلکه به تقویت دوباره آن کمک کرد. حالا اسرائیلیها مدام از خود میپرسند: آیا در آینده باز هم دولت دیگری در آمریکا پیدا میشود که بخواهد در چنین ماجراجویی خطرناکی با ما همراه شود؟
آموس هارل، تحلیلگر نظامی روزنامه هاآرتص، میگوید این آتشبس یکی از سنگینترین شکستهای بنیامین نتانیاهو است؛ شکستی که فقط از ضربه ۷ اکتبر ۲۰۲۳ (۱۵ مهر ۱۴۰۲) کوچکتر است. به گفته او، وقتی جنگ بدون تغییر نظام در ایران، بدون توقف برنامههای هستهای و موشکی و با آسیب زدن به رابطه اسرائیل و آمریکا تمام شده، یعنی جایگاه جهانی اسرائیل از سال ۲۰۲۳ (۱۴۰۲) تا امروز چقدر ضعیف و شکننده شده است.
تنهایی بیسابقه بنیامین نتانیاهو
در سال ۲۰۱۵ (۱۳۹۴)، وقتی باراک اوباما توافق هستهای (برجام) را با ایران امضا کرد، اسرائیل هنوز دوستان و متحدان زیادی در جهان داشت که میتوانست برای رفع نگرانیهای امنیتیاش به آنها تکیه کند. اما بعد از جنگ غزه، همهچیز به شکل چشمگیری تغییر کرده است.
کشتار دهها هزار نفر از مردم غزه، جلوگیری از ورود کمکهای انسانی و ویرانی گسترده این منطقه، باعث شده تا اسرائیل بیشتر از همیشه در دنیا منزوی و تنها شود. در چنین فضایی، تقریباً تمام کشورهای دنیا از توافق آتشبس با ایران استقبال کردند و نگرانیهای امنیتی اسرائیل به حاشیه رفت.
ایهود اولمرت، نخستوزیر پیشین اسرائیل و از مخالفان سرسخت نتانیاهو، میگوید که نخستوزیر فعلی حالا به شکل بیسابقهای تنها شده است. او تأکید میکند که نتانیاهو دیگر نه حمایت اروپاییها را دارد، نه دموکراتها و نه جمهوریخواهان را؛ و حالا دارد دونالد ترامپ را هم از دست میدهد.
پنجشنبه گذشته، جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، همین پیام را تکرار کرد. او به مقامهای اسرائیلی هشدار داد که حمله به تنها متحد قدرتمند باقیمانده (یعنی آمریکا) تصمیمی بسیار خطرناک است. این هشدار به خوبی نشان داد که فاصله و اختلاف بین واشنگتن و تلآویو دارد کاملاً علنی میشود.
دونالد ترامپ تا ماهها از تصمیم حمله به ایران دفاع میکرد، حتی با اینکه این موضوع باعث ایجاد شکاف جدی در بین طرفداران خودش شده بود. او همیشه تأکید میکرد که تصمیم برای جنگ را بر اساس باورهای خودش گرفته و روی این موضوع که بگویند نتانیاهو او را راضی کرده، به شدت حساس بود.
اما وقتی جنگ طولانی شد و نتایج سریعی به دست نیامد، موضع ترامپ هم تغییر کرد. او در نشست گروه هفت اعلام کرد که امیدوار است هرچه زودتر این جنگ را پشت سر بگذارد و گاهی هم سعی میکرد نسبت به سرنوشت مذاکرات بیتفاوت به نظر برسد.
در همین حال، ترامپ با لحنی مستقیمتر از نتانیاهو انتقاد کرد و گفت که او باید در جنگ با حزبالله لبنان مسئولانهتر رفتار کند؛ جنگی که از ماه مارس (اسفند) تا الان، هزاران کشته در لبنان و دهها کشته در اسرائیل برجای گذاشته است. ترامپ با گفتن این جمله که «بدون من، اسرائیلی وجود نداشت»، به وضوح نشان داد که حمایتش از اسرائیل را دیگر یک تعهد بیقیدوشرط نمیداند، بلکه از آن به عنوان اهرمی برای فشار آوردن به نتانیاهو استفاده میکند.
بعد از اعلام توافق آتشبس، نتانیاهو در یک نشست خبری جلوی دوربینها ظاهر شد تا نشان دهد هنوز کنترل پرونده ایران را در دست دارد. او گفت که چه با توافق و چه بدون توافق، اجازه نمیدهد ایران به سلاح هستهای برسد؛ اما از چهره خسته و وضعیت جسمیاش کاملاً مشخص بود که چقدر فرسوده شده است.
پروندهای که نتانیاهو آن را «مأموریت زندگی خود» میدانست، حالا دارد از کنترل او خارج میشود. و جالب اینجاست که این اتفاق در دوره ریاستجمهوری ترامپی رخ داده که نتانیاهو زمانی او را بزرگترین دوست اسرائیل در کاخ سفید معرفی میکرد.
لبنان و نقطه اختلاف پنهان
یکی از سختترین نقاط اختلاف بین آمریکا و اسرائیل، حضور نظامی اسرائیل در خاک لبنان است. نتانیاهو اعلام کرده که سربازان اسرائیلی تا هر زمان که لازم باشد در آنجا میمانند. اما ترامپ با لحنی انتقادی گفت که با نتانیاهو بر سر لبنان اختلاف نظرِ «کوچکی» دارد. او تأکید کرد که ارتش اسرائیل نباید به خاطر ورود یک عضو حزبالله به یک ساختمان، کل آن ساختمان را ویران کند.
در داخل خود اسرائیل هم پرسشها درباره خطای راهبردی نتانیاهو جدیتر شده است. وقتی یک خبرنگار اسرائیلی از او پرسید «کجا اشتباه کردید؟»، معلوم شد که حتی در میان حامیانش هم شک و تردید در حال شکلگیری است.
آمیت سگال، خبرنگار ارشد شبکه ۱۲ اسرائیل که رابطه نزدیکی با نتانیاهو دارد، اعتراف کرده که اسرائیل مرتکب یک خطای بزرگ شده است. او گفت اگرچه توافق آتشبس برای نتانیاهو کاملاً غیرمنتظره نبود، اما شیوه رسیدن به آن بسیار شوکآور بود.
ترامپ اسرائیل را از مذاکرات صلح کنار گذاشت و در هفتههای اخیر هم حملات لفظی تندی علیه نتانیاهو انجام داد. در چنین فضایی، نزدیکان رسانهای نتانیاهو این توافق جدید را نه تنها یک تسلیم کامل، بلکه سندی ضد نتانیاهو و حتی ضد اسرائیلی میدانند. آمیت سگال این توافق را از بعضی جهات شبیه توافق اوباما با ایران دانست، اما گفت که این قرارداد خطرناکتر است؛ چون موقتی است و ایران در قبال امتیازهایی که میگیرد، تعهدات چندان سنگینی نداده است.
این توافق برای رسانهها و چهرههایی که سالها با ستایش کمسابقه از ترامپ و نتانیاهو حمایت میکردند، یک بحران واقعی درست کرده است. آنها حالا گیر افتادهاند و باید بین وفاداری به نتانیاهو و دفاع از ترامپ یکی را انتخاب کنند؛ وضعیتی که به گفته سگال، شبیه فرزندی است که بعد از طلاق پدر و مادرش، مجبور است یکی از آن دو را انتخاب کند.
اردوگاه نتانیاهو در برابر ترامپ
تا روز سهشنبه، حامیان نتانیاهو مسیر خود را مشخص کردند: فاصله گرفتن از ترامپ و انداختن تقصیر این توافق به گردن اطرافیان او. ینون ماگال، مجری مشهور شبکه ۱۴، در شبکه ایکس نوشت که ترامپ از این بحران کاملاً «بازنده» بیرون آمده است.
ماگال با حملهای تند، جیدی ونس را مقصر آتشبس دانست و نمایندگان صلح ترامپ (استیو ویتکاف و جرد کوشنر) را با ادبیاتی تحقیرآمیز هدف قرار داد. ونس هم در پاسخ به این انتقادها با تمسخر گفت که این مفسران انگار دلشان یک جنگ بیپایان میخواهد. ماگال بعداً در برنامه رادیویی خود سعی کرد نتانیاهو را بیتقصیر نشان دهد و گفت که نخستوزیر اسرائیل همیشه دنبال «پیروزی کامل» بوده و اگر ترامپ در نیمه راه از او فاصله گرفته، تقصیر نتانیاهو نیست.
استفاده از چنین ادبیات ضدترامپی در اسرائیل یک پدیده کاملاً تازه است و نشانههای آن حالا در بین افکار عمومی هم دیده میشود. تا چند هفته پیش، دونالد ترامپ با ۵۸ درصد رأی مثبت، محبوبترین چهره سیاسی بین اسرائیلیها بود. اما بعد از توافق آتشبس، محبوبیت او در یک نظرسنجی فوری به شدت سقوط کرد.
این افت محبوبیت در بین حامیان نتانیاهو خیلی شدیدتر بود و ۵۰ واحد کاهش یافت. آمیت سگال دلیل این تغییر را توافقی میداند که از نظر خیلی از اسرائیلیها «بد» است؛ هرچند توهینهای ترامپ به نتانیاهو هم در این سقوط محبوبیت نقش مهمی داشته است.
این آتشبس در شرایطی برقرار شد که احزاب اسرائیلی دارند خودشان را برای انتخابات آماده میکنند؛ انتخاباتی که هنوز تاریخ دقیق آن مشخص نیست. نظرسنجیهای جدید نشان میدهد حزب لیکود همچنان بزرگترین حزب باقی میماند، اما حزب میانهچپ «یاشار» به رهبری گادی آیزنکوت توانسته فاصله خود را با لیکود بهشدت کم کند.
بر اساس همین نظرسنجیها، ائتلاف مخالفان نتانیاهو در مسیر کسب اکثریت مجلس قرار دارند و شرکای نتانیاهو از رقبا عقب افتادهاند. در چنین فضایی، این احتمال وجود دارد که نتانیاهو با دیدن کاهش حمایت مردم از خودش و افت محبوبیت ترامپ در اسرائیل، بیشتر از گذشته از رئیسجمهور آمریکا فاصله بگیرد.