ترامپ میان مذاکره و جنگ؛ ونس، روبیو یا رئیس‌جمهور آمریکا کدام مسیر را دنبال می‌کنند؟
مواجهه ایران و آمریکا همچنان میان مذاکره، فشار اقتصادی و احتمال اقدام نظامی در نوسان است. ترامپ از کاهش احتمال جنگ در صورت پیشرفت مذاکرات سخن می‌گوید، اما روبیو توافق سریع را بعید می‌داند. اختلاف اصلی واشنگتن و تهران بر سر دامنه توافق، برنامه هسته‌ای، توان موشکی، رفع تحریم‌ها و تضمین‌های متقابل است. آمریکا چهار گزینه حملات گسترده، حمله محدود، دیپلماسی و ادامه محاصره را پیش رو دارد. کشورهای منطقه نیز خواهان پایان پایدار درگیری و جلوگیری از تکرار بحران هستند.
مواجهه‌ی ایالات متحده و ایران همچنان میان دو مسیر مذاکره و تشدید تنش در نوسان است. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، از احتمال پایین ازسرگیری جنگ در صورت پیشرفت مذاکرات درباره‌ی برنامه‌ی هسته‌ای ایران و بازگشایی تنگه‌ی هرمز سخن گفته است. با این حال، مارکو روبیو، وزیر خارجه‌ی آمریکا، دستیابی به توافقی سریع را بعید دانسته و پیشنهادهای تازه‌ی تهران برای ازسرگیری مذاکرات را غیرقابل‌قبول توصیف کرده است. هم‌زمان، سفر نخست‌وزیر قطر به کاخ سفید و تلاش‌های دیپلماتیک کشورهای منطقه نشان می‌دهد کانال‌های میانجی‌گری همچنان فعال هستند.
در چنین شرایطی مسئله‌ی اصلی برای واشنگتن فقط چگونگی مهار برنامه‌ی هسته‌ای ایران نیست؛ بلکه انتخاب میان توافقی سریع، ادامه‌ی فشارهای اقتصادی و حرکت به سمت عملیات نظامی نیز به یکی از محورهای اصلی تصمیم‌گیری تبدیل شده است.
انتخابات آمریکا؛ عامل تعیین‌کننده یا بخشی از محاسبات داخلی؟
نتایج انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا هنوز به تغییر مستقیم راهبرد دولت در قبال ایران منجر نشده است. با آغاز فعالیت کنگره‌ی جدید، احتمال دارد دموکرات‌ها برای محدودکردن اختیارات دولت در سیاست خارجی و نظامی تلاش کنند، اما در شرایط کنونی سیاست واشنگتن همچنان بر افزایش فشار برای دستیابی به توافق متمرکز است.
تهدیدهای نظامی ترامپ نیز بخشی از ابزار فشار بر تهران برای پذیرش توافق محسوب می‌شود. مذاکرات در شرایطی پیش می‌رود که احتمال حمله‌ی نظامی همچنان مطرح است و همین مسئله به واشنگتن امکان می‌دهد از تهدید به‌عنوان اهرمی برای تغییر محاسبات طرف مقابل استفاده کند. با این حال، توافق احتمالی باید به‌گونه‌ای تنظیم شود که هر دو طرف بتوانند آن را در داخل کشور خود به‌عنوان دستاورد معرفی کنند. حکومت ایران برای حفظ اعتبار داخلی خود به توافقی نیاز دارد که به‌عنوان عقب‌نشینی یک‌جانبه تلقی نشود. در مقابل، ترامپ نیز پس از شکست انتخاباتی جمهوری‌خواهان نمی‌تواند توافقی را بپذیرد که با اهداف اعلام‌شده‌ی عملیات نظامی علیه ایران فاصله‌ی زیادی داشته باشد.
در عین حال، شکست انتخاباتی جمهوری‌خواهان را نمی‌توان صرفاً به جنگ ایران نسبت داد. تعرفه‌های تجاری، نارضایتی اقتصادی رأی‌دهندگان و نگرانی‌های معیشتی نیز در شکل‌گیری این نتیجه نقش داشته‌اند. مسئله‌ی ایران در واقع به مجموعه‌ای از عوامل اضافه شده که نارضایتی از عملکرد دولت را در بخش‌هایی از جامعه‌ی آمریکا افزایش داده است.
اختلاف بر سر راهبرد واشنگتن؛ توافق سریع یا تسلیم تدریجی؟
اختلاف اصلی در دولت آمریکا را نمی‌توان صرفاً به دو گروه موافق و مخالف فشار بر ایران تقسیم کرد. مسئله‌ی مهم‌تر، تفاوت دیدگاه‌ها درباره‌ی روش رسیدن به نتیجه است. یک رویکرد خواهان دستیابی سریع به توافق است؛ رویکرد دیگر ترجیح می‌دهد فشارها ادامه پیدا کند تا تهران به‌تدریج به پذیرش خواسته‌های واشنگتن وادار شود.
این اختلاف در شرایطی مطرح است که در هر دو حزب اصلی آمریکا، برنامه‌ی هسته‌ای و سیاست‌های منطقه‌ای ایران، از جمله توان موشکی و پهپادی، تهدیدی برای منافع واشنگتن تلقی می‌شود. بنابراین، رقابت حزبی در آمریکا لزوماً به معنای اختلاف بر سر اصل ضرورت مهار ایران نیست. از این منظر، تغییر ترکیب کنگره یا تحولات سیاسی اسرائیل به‌تنهایی نمی‌تواند مسیر تقابل با تهران را دگرگون کند. تصور اینکه شکست انتخاباتی جمهوری‌خواهان یا تغییرات احتمالی در دولت اسرائیل به‌طور خودکار فشار آمریکا بر ایران را کاهش می‌دهد، ممکن است به محاسبات نادرست در تهران منجر شود و زمینه‌ی تشدید بحران را فراهم کند.
در مقابل، نگاه تهران به تحولات سیاسی آمریکا بر این فرض استوار نیست که تغییر دولت‌ها یا جابه‌جایی قدرت میان جمهوری‌خواهان و دموکرات‌ها می‌تواند به تغییر اساسی سیاست واشنگتن منجر شود. از دیدگاه ایران، هر دو حزب از سال ۱۹۷۹ تاکنون سیاستی خصمانه در قبال جمهوری اسلامی دنبال کرده‌اند و تفاوت دولت‌ها بیشتر به روش اعمال فشار مربوط می‌شود.
در همین چارچوب، نتایج انتخابات آمریکا و اظهارات ترامپ و جی‌دی ونس درباره‌ی تأثیر پیامدهای جنگ بر زندگی اقتصادی رأی‌دهندگان، در تهران به‌عنوان نشانه‌ای از انتقال بخشی از هزینه‌های تقابل به داخل جامعه‌ی آمریکا ارزیابی می‌شود. بر اساس این برداشت، ایران توانسته است هزینه‌های جنگ را از میدان نظامی فراتر ببرد و آن را به مسئله‌ای اقتصادی و سیاسی در داخل آمریکا تبدیل کند.
سه مسیر فشار بر ایران و اختلاف بر سر توان نظامی تهران
ایران تلاش کرده است از فرصت ناشی از تحولات سیاسی آمریکا برای تقویت موقعیت مذاکراتی خود استفاده کند. میانجی‌گری کشورهایی مانند عراق، پاکستان و ترکیه نیز به تهران امکان داده است کانال‌های ارتباطی خود را حفظ کند، زمان بیشتری برای تصمیم‌گیری به دست آورد و مطالباتش را در روند مذاکرات پیگیری کند. در محاسبات تهران، سه محور اهمیت ویژه‌ای دارد: تثبیت روایت پیروزی در تقابل نظامی، مطالبه‌ی جبران خسارت‌ها و حفظ نفوذ منطقه‌ای. در مقابل، یکی از نگرانی‌های مطرح در ارزیابی‌های امنیتی این است که تمرکز مذاکرات آمریکا عمدتاً بر پرونده‌ی هسته‌ای قرار گرفته و موضوعاتی مانند توان موشکی و پهپادی و نقش منطقه‌ای ایران به اندازه‌ی کافی مورد توجه قرار نگرفته‌اند.
در سیاست آمریکا نیز می‌توان سه مسیر متفاوت را تشخیص داد: مسیر مذاکره که با جی‌دی ونس پیوند خورده است، مسیر اعمال قدرت نظامی و مسیر فشار اقتصادی و محاصره که مارکو روبیو و برخی دیگر از مقام‌های دولت نمایندگی می‌کنند. این سه رویکرد الزاماً به معنای وجود سه سیاست کاملاً جداگانه نیستند؛ بلکه می‌توانند ابزارهایی مکمل برای وادارکردن تهران به تغییر محاسبات خود باشند.
نگرانی کشورهای منطقه؛ پایان جنگ یا تکرار چرخه‌ی درگیری؟
کشورهای منطقه خواهان پایانی واقعی برای جنگ هستند؛ پایانی که صرفاً به توقف عملیات نظامی محدود نشود، بلکه زمینه‌ی تکرار بحران را نیز کاهش دهد. از این منظر، آتش‌بس موقت بدون حل اختلافات امنیتی و سیاسی، ممکن است تنها فرصتی برای تجدید قوا و آماده‌شدن طرف‌ها برای دور بعدی درگیری باشد.
راه‌حل دیپلماتیک همچنان بر گزینه‌ی نظامی ترجیح دارد، اما موفقیت آن به عقلانیت و انعطاف هر دو طرف وابسته است. یکی از نگرانی‌های مطرح در منطقه این است که تهران شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات آمریکا و تحولات سیاسی اسرائیل را نشانه‌ی ضعف طرف مقابل تلقی کند؛ برداشتی که ممکن است با واقعیت توازن قدرت فاصله داشته باشد و به تصمیم‌های پرخطر منجر شود.
موضع امارات متحده عربی بر این فرض استوار است که ایران و کشورهای خلیج فارس در یک محیط راهبردی مشترک قرار دارند و منافع اقتصادی، مسیرهای دریایی و چالش‌های امنیتی آن‌ها به یکدیگر وابسته است. از این منظر، گفت‌وگو با تهران به معنای امتیازدادن نیست، بلکه ضرورتی راهبردی برای ایجاد ثبات پایدار به شمار می‌رود. انور قرقاش، مشاور دیپلماتیک رئیس امارات، تأکید کرده است ابوظبی از ابتدا با جنگ مخالفت داشته و برای جلوگیری از ورود منطقه به درگیری تلاش‌های دیپلماتیک انجام داده است. به باور او، گفت‌وگوهای پس از جنگ نباید صرفاً تکرار چارچوب‌های گذشته باشد؛ بلکه باید بر احترام به حاکمیت کشورها، اصل‌عدم مداخله و به‌رسمیت‌شناختن منافع امنیتی مشروع همسایگان استوار شود.
قرقاش همچنین خواستار بازنگری در کارآمدی شورای همکاری خلیج فارس شده و بر ضرورت پذیرش مسئولیت بیشتر از سوی کشورهای منطقه برای شکل‌دادن به محیط امنیتی خود تأکید کرده است. از نگاه او، امنیت و شکوفایی کشورهای خلیج فارس به‌شدت به یکدیگر وابسته است و آسیب‌دیدن یک کشور می‌تواند کل منطقه را تحت تأثیر قرار دهد.
چهار سناریوی پیش روی واشنگتن؛ از حملات گسترده تا ادامه‌ی محاصره
چهار گزینه‌ی اصلی برای دولت آمریکا در قبال ایران مطرح است؛ گزینه‌هایی که از عملیات نظامی گسترده تا ادامه‌ی فشار اقتصادی و بازگشت به مسیر دیپلماسی را در بر می‌گیرند:
الف – حملات گسترده و فشرده: اجرای عملیات نظامی وسیع علیه اهداف راهبردی ایران با هدف واردکردن ضربه‌ای جدی به ظرفیت‌های نظامی و زیرساخت‌های موردنظر واشنگتن.
ب – حمله‌ی محدود: هدف‌قراردادن مجموعه‌ای مشخص از اهداف نظامی، بدون ورود به یک عملیات گسترده و طولانی‌مدت.
ج – ادامه‌ی مسیر دیپلماتیک: پیگیری مذاکرات با محوریت جی‌دی ونس و تلاش برای دستیابی به توافقی که بتواند اختلافات اصلی را کاهش دهد.
د – تداوم محاصره‌ی اقتصادی و فشار دریایی: حفظ فشار بر ایران و حرکت احتمالی به سمت کاهش تدریجی حضور نظامی آمریکا، بدون کنارگذاشتن ابزارهای بازدارنده.
با این حال، محاصره‌ی اقتصادی لزوماً جایگزینی کم‌ریسک برای حمله‌ی نظامی نیست. ادامه‌ی فشار ممکن است واکنش‌های منطقه‌ای را به دنبال داشته باشد و دامنه‌ی بحران را گسترش دهد. یکی از سناریوهای مطرح، افزایش حملات گروه‌های همسو با ایران به زیرساخت‌های انرژی در منطقه است؛ احتمالی که می‌تواند امنیت عرضه‌ی انرژی و مسیرهای حیاتی انتقال آن را تحت تأثیر قرار دهد، هرچند نباید آن را با رخدادی قطعی یا تأییدشده اشتباه گرفت.
در کنار این گزینه‌ها، تحرکات دیپلماتیک پشت‌پرده نیز ادامه دارد. سفر نخست‌وزیر قطر به واشنگتن و تلاش‌های عراق برای انتقال پیام میان تهران و واشنگتن بخشی از این روند ارزیابی می‌شود. فعال‌ماندن این کانال‌ها نشان می‌دهد حتی در شرایط افزایش تهدیدهای نظامی، امکان دستیابی به تفاهمی محدود همچنان از محاسبات طرف‌ها خارج نشده است.
حتی دستیابی به توافق نیز لزوماً به معنای پایان پایدار بحران نخواهد بود. تجربه‌ی توافق‌ها و آتش‌بس‌های پیشین نشان می‌دهد اگر اختلافات بنیادین و نگرانی‌های امنیتی طرف‌ها حل‌وفصل نشود، احتمال بازگشت تنش‌ها همچنان وجود دارد. از نگاه تهران، توافق زمانی امکان‌پذیر است که بر چارچوبی متوازن و مبتنی بر منافع متقابل استوار باشد. ایران نمی‌تواند توافقی را بپذیرد که از ابتدا بر مبنای پیروزی یک طرف و شکست طرف دیگر طراحی شده باشد. به همین دلیل، رفع فشارهای اقتصادی، تعیین‌تکلیف تحریم‌ها و آزادسازی دارایی‌های مسدودشده از جمله موضوعاتی است که تهران برای دستیابی به توافق بر آن‌ها تأکید دارد.
تحولات کنونی نشان می‌دهد نه مسیر جنگ به‌طور قطعی کنارگذاشته شده و نه مذاکرات به مرحله‌ای رسیده‌اند که بتوان از توافقی نزدیک سخن گفت. واشنگتن همچنان بر مهار برنامه‌ی هسته‌ای و توان منطقه‌ای ایران تأکید دارد، در حالی که تهران خواهان رفع فشارهای اقتصادی و دستیابی به تضمین‌هایی برای توافق است. در آمریکا نیز اختلاف اصلی بر سر اصل فشار بر ایران نیست، بلکه به زمان‌بندی و شیوه‌ی استفاده از ابزارهای دیپلماتیک، اقتصادی و نظامی مربوط می‌شود. انتخابات میان‌دوره‌ای می‌تواند بر محاسبات داخلی دولت اثر بگذارد، اما به‌تنهایی تضمینی برای تغییر راهبرد واشنگتن نیست.