کنترل مهمترین گلوگاه انرژی جهان؛ درسی خطرناک که ایران در جنگ با آمریکا به همه جهان داد
ایران در جنگ با آمریکا از نظر نظامی و اقتصادی آسیب دید اما از نظر راهبردی تقویت و تبدیل به دروازهبان قدرتمند مهمترین گلوگاه انرژی جهان شد. خیلی زود دیگر کشورها هم متوجه این موضوع میشوند و دنبال گلوگاههای خود برای بهرهبرداری میروند.
ادوارد فیشمن - عضو ارشد و مدیر مرکز ژئواکونومیک گرینبرگ در شورای روابط خارجی و نویسنده کتاب «گلوگاهها: قدرت آمریکا در عصر جنگ اقتصادی» در تازهترین یادداشت خود برای روزنامه نیویورک تایمز، چنین نوشته است:
«ایالات متحده و ایران به توافق رسیدهاند: تهران ۶۰ روز به کشتیها اجازه میدهد بدون دریافت عوارض از تنگه هرمز عبور کنند؛ در عوض، واشنگتن محاصره دریایی و تحریمهای نفتی ایران را لغو و به تهران کمک میکند تا به داراییهای مسدودشده خود دسترسی پیدا کند. مذاکرات در مورد آینده برنامه هستهای ایران نیز قرار است آغاز شود.
حتی اگر این توافق پابرجا بماند، ایران آماده است تا از جنگ بیرون بیاید، در حالی که از نظر نظامی و اقتصادی آسیب دیده اما از نظر راهبردی تقویت شده است، به عنوان دروازهبان قدرتمند مهمترین گلوگاه انرژی جهان. سایر کشورها متوجه این موضوع خواهند شد - و به دنبال گلوگاههای خود برای بهرهبرداری خواهند بود.
گرچه ترامپ اعلام کرده تنگه هرمز «برای همیشه بدون عوارض» خواهد بود، اما بعید است تسلط ایران بر این آبراه کاهش یابد. در سه ماه گذشته، گزارش شده است که مقامهای این کشور از برخی کشتیها تا ۲ میلیون دلار برای عبور هزینه دریافت کردهاند. حتی اگر هزینهها بسیار کمتر از این مقدار بود - مثلاً چند صد هزار دلار برای هر کشتی، تقریباً مطابق با نرخهای کانالهای سوئز و پاناما - ایران همچنان یک مستمری چند میلیارد دلاری دریافت میکرد که به تهران انگیزه مالی زیادی برای حفظ وضعیت جدید خود میداد.
کنترل تنگه همچنین مزایای راهبردی چشمگیر برای ایران به ارمغان میآورد. سانای تاکایچی، نخستوزیر ژاپن، تنها یکی از رهبران جهان است که از دولت ایران خواست عبور تانکرهای حامل نفت به کشورش را تضمین کند و این نشان میدهد تهران اکنون در موقعیتی است که میتواند با دولتهای سراسر جهان معاملات جانبی انجام دهد. با گذشت زمان، جمهوری اسلامی میتواند از اهرم تازه خود برای به دست آوردن تخفیف بیشتر تحریمها و سایر امتیازهای دیپلماتیک استفاده کند. و البته، هر گونه تهدیدی برای بستن تنگه - صریح یا ضمنی - به ایران یک عامل بازدارنده قدرتمند در برابر حملات نظامی یا فشار اقتصادی خواهد داد.
مالکان کشتی و بازرگانان انرژی از پرداخت هزینه به ایران خشمگین خواهند شد، اما بعید است این هزینهها بازدارنده باشند. برای یک نفتکش بزرگ، ۲ میلیون دلار معادل حدود ۱ دلار برای هر بشکه نفت است که کمتر از کارمزد تراکنشهای کارت اعتباری معمولی است. تهدیدهای ایران برای کشتیرانی در تنگه هرمز، نرخ بیمه را به شدت افزایش داده، به طوری که برخی تخمین میزنند حق بیمه به ۷.۵ میلیون دلار برای هر سفر افزایش یافته است. اگر پرداخت به ایران عبور ایمن را تضمین کند، هزینههای بیمه میتواند کاهش یابد و بخش زیادی از این عوارض را جبران کند. اوانجلوس ماریناکیس، غول کشتیرانی یونان که ناوگانی با بیش از ۲۰۰ کشتی و نفتکش را مدیریت میکند، گفته است ترجیح میدهد به جای «این همه دردسر»، عوارض بپردازد.
عربستان سعودی و امارات متحده عربی هم ممکن است با اکراه به نتیجه مشابه برسند. اگر بزرگترین رقیب ژئوپلیتیکی آنها کنترل آبراه هرمز را حفظ کند، آنها در میان بزرگترین بازندگان خواهند بود، اما همچنین مشتاقند تنگه هرمز بازگشایی شود تا بتوانند صادرات سودآور نفت خود را با حداکثر سرعت از سر بگیرند. این کشورهای خلیج فارس میتوانند عوارض ایران را به عنوان یک شر ضروری، هر چند موقت، بپذیرند، زیرا این امر به آنها زمان میدهد تا خطوط لوله جدیدی بسازند که تنگه را دور میزند، پروژهای که میتواند یک دهه طول بکشد. معاون نخست وزیر قطر پیش از این اذعان کرده است که هزینه «موقت» «قابل مذاکره» است.
اگرچه ترامپ قاطعانه گفته است نه ایران نه همسایه آن عمان نمیتوانند این آبراه را اداره کنند، چند ماه گذشته نشان داده است که ایالات متحده نمیتواند به سادگی تنگه را باز کند. زمانی که ارتش ایالات متحده در اوایل ماه مه تلاش کرد این کار را انجام دهد، ایران به شدت واکنش نشان داد. در عرض ۳۶ ساعت، ترامپ این ماموریت را به حالت تعلیق درآورد. همان روز، تهران از سازمان تنگه خلیج فارس، یک نهاد دولتی برای نظارت بر تردد از طریق آبراه، رونمایی کرد. از آن زمان، ایران به طور پیوسته کنترل خود را مستحکم کرده است.
ایران به لطف پهپادها و موشکهای ارزان قیمت توانسته این کار را انجام دهد، تواناییهایی که ایالات متحده نمیتواند به طور کامل از بین ببرد. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی توانایی تهدید کشتیرانی از طریق تنگه را در هر زمان که بخواهد حفظ خواهد کرد. برای باز نگه داشتن تنگه، ایران تقریباً به طور قطع خواهان غرامت خواهد بود. اگر مستقیماً از مالکان کشتی دریافت نکند، احتمالاً غیرمستقیم از طریق لغو تحریمها پرداخت را دریافت خواهد کرد. در هر صورت، تهران برای اجازه عبور ایمن پاداش خواهد گرفت و اگر عبور امن به رضایت ایران بستگی داشته باشد، ایران تنگه را کنترل میکند.
اگر یکپنجم عرضه نفت جهان به طور دائم در معرض اختلال توسط سپاه باشد، کشورها دلایل بیشتری برای کاهش اتکای خود به سوختهای فسیلی و افزایش واردات پنلهای خورشیدی، خودروهای الکتریکی و باتریهای ساخت چین خواهند داشت. این یعنی جهان یک وابستگی مخاطرهآمیز را با دیگری مبادله خواهد کرد.
محدودیتهای صادراتی چین بر مواد معدنی کمیاب در سال گذشته، درس دیگری در مورد قدرت گلوگاهها ارائه داد. این اقدام، چرخش بزرگی در سیاست ایالات متحده ایجاد کرد و ترامپ را به پذیرش تنشزدایی با پکن و کاهش کنترل صادرات بر تراشههای پیشرفته سوق داد. اکنون ایران نشان داده است که بستن تنگه هرمز میتواند قدرتمندترین ارتش جهان را مجبور به عقبنشینی کند. هیچیک از این موارد از توجه سایر کشورهایی که گلوگاهها را کنترل میکنند، دور نمانده است.
در بخش عمده تاریخ، بهرهبرداری از گلوگاههای جغرافیایی امری عادی بود. در قرن پنجم پیش از میلاد، اسپارت با قطع دسترسی آتن به هلسپونت (که اکنون داردانل نامیده میشود) که آتن برای واردات غلات به آن متکی بود، در جنگ پلوپونز آتن را شکست داد. آمریکا اولین جنگ برون مرزی خود را در اوایل قرن نوزدهم برای جلوگیری از درخواست خراج امپراتوری عثمانی در طرابلس در ازای عبور امن ملوانان آمریکایی در مدیترانه انجام داد. دانمارک بیش از ۴۰۰ سال در تنگههای دانمارک - به اصطلاح «عوارض صوتی» که تا دو سوم درآمد دولت را تشکیل میداد - عوارض دریافت میکرد، تا اینکه طبق کنوانسیون کپنهاگ ۱۸۵۷ با لغو آنها موافقت کرد.
آزادی دریانوردی از زمان جنگ جهانی دوم تا حد زیادی پابرجا بوده زیرا آمریکا آن را تضمین کرده است. تصرف تنگه هرمز این بنا را منفجر کرد. پرابوو سوبیانتو، رئیس جمهوری اندونزی، در جلسه اخیر کابینه پرسید: «آیا ما متوجهیم که ۷۰ درصد نیازهای انرژی شرق آسیا و ۷۰ درصد تجارت آن از طریق تنگههای اندونزی عبور میکند؟» مقامهای اندونزی از آن زمان هر گونه برنامهای برای اعمال عوارض در تنگه مالاکا را، که تقریباً یک سوم از کل تجارت جهانی از طریق آن جریان دارد، انکار کردهاند. اما این واقعیت که ایده مطرح شده، نشان میدهد دوران تجارت جهانی آزاد و باز جای خود را به چیزی متفاوت میدهد.
تصور اینکه حوثیهای یمن کنترل خود را بر باب المندب، تنگهای که شبهجزیره عربستان را از شاخ آفریقا جدا میکند، محکمتر کنند؛ روسیه در کابلهای اینترنتی زیر دریا خرابکاری کند؛ یا چین از کشتیهایی که به بنادر تایوان نزدیک میشوند، عوارض گمرکی مطالبه کند، آسان است. در واقع، این ماه، پکن کشتیهای آژانس دریایی را برای بازجویی از کشتیهای تجاری در آبهای تایوان فرستاد، مأموریتی که برای اولین بار انجام شد و چینیها آن را «اجرای ویژه قانون ترافیک دریایی» نامیدند.
نسلی تازه از مقامهای آمریکایی تلاش کردند مانع دستیابی ایران به سلاح هستهای شوند، زیرا نگران بودند این امر باعث ایجاد مسابقه تسلیحاتی هستهای در خاورمیانه شود. ترامپ با راهاندازی جنگ، به دنبال حل این مشکل برای همیشه بود. طنز ماجرا این است که موفقیت ایران در تنگه هرمز ممکن است شکلی متفاوت از مسابقه تسلیحاتی را آغاز کند - مسابقهای که در آن هر کشوری به دنبال نقاط حساس برای تبدیل شدن به پول و قدرت باشد. »