تنگه هرمز علاوه بر نفت گلوگاه امنیت غذایی جهان است

آرش رئیسی‌نژاد، استادیار مهمان دانشگاه تافتس آمریکا:

در تحلیل‌های اخیر تجارت جهانی و امنیت انرژی، به‌طور فزاینده‌ای مشخص شده است که اهمیت استراتژیک تنگه هرمز فقط به نقش آن به‌عنوان یک گلوگاه انتقال نفت محدود نمی‌شود. اگرچه این تنگه معمولاً به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مسیرهای عبور انرژی در جهان شناخته می‌شود، اما اهمیت آن به‌طور عمیق‌تری در امنیت غذایی جهانی نیز دیده می‌شود، زیرا یکی از مسیرهای اصلی انتقال کودهای نیتروژنی است؛ موادی که نقش اساسی و «زیرساختی» در کشاورزی صنعتی مدرن دارند. این ویژگی دوگانه باعث می‌شود تنگه هرمز در نقطه تلاقی امنیت انرژی و امنیت غذایی قرار بگیرد و اهمیت ژئوپلیتیکی آن را افزایش دهد.

بر اساس داده‌های تجارت بین‌المللی و انرژی، حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد از کودهای اوره و آمونیاک جهان از مسیرهای صادراتی خلیج فارس عبور می‌کنند که وابسته به تنگه هرمز هستند. همچنین منطقه خلیج فارس حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد از صادرات جهانی آمونیاک را در اختیار دارد و کشورهایی مانند قطر، عربستان سعودی، ایران و امارات از تولیدکنندگان اصلی آن هستند. چون بیشتر این صادرات از طریق دریا انجام می‌شود، تنگه هرمز نقش یک گلوگاه مهم لجستیکی برای رساندن به‌موقع کود به بازارهای جهانی را دارد.

بازار کود به شدت به ریسک‌های ژئوپلیتیکی حساس است. در دوره‌های تنش، قیمت جهانی اوره در مدت کوتاه حدود ۱۰ تا ۲۵ درصد نوسان داشته که بیشتر به دلیل نگرانی از کاهش عرضه بوده است. از طرف دیگر، این بازار از نظر تولید نیز آسیب‌پذیر است، زیرا بیش از ۷۰ درصد تولید جهانی آمونیاک به گاز طبیعی وابسته است.

این موضوع باعث می‌شود تولید کود به بازار انرژی جهانی گره بخورد و از آنجا که این مسیرهای انرژی نیز تحت تأثیر تنگه هرمز هستند، یک ریسک دوگانه ایجاد می‌شود؛ یعنی هم بازار مواد اولیه (گاز) و هم بازار محصول نهایی (کود) به طور هم‌زمان تحت تأثیر قرار می‌گیرند و نوسان سیستم را بیشتر می‌کنند.

برآوردهای سازمان غذا و کشاورزی (FAO) نشان می‌دهد اگر اختلال‌ها ادامه پیدا کند، قیمت جهانی کود در نیمه اول سال ۲۰۲۶ می‌تواند ۱۵ تا ۲۰ درصد بیشتر باشد. حتی قبل از ادامه‌دار شدن اختلال‌ها نیز افزایش قیمت‌ها دیده شده است؛ برای مثال قیمت اوره در اوایل مارس در بازارهای خاورمیانه ۱۹ درصد و در مصر ۲۸ درصد افزایش داشته است.

این اثرات در کشورهایی که وابسته به واردات هستند شدیدتر است. برای مثال در هند که یکی از بزرگ‌ترین واردکنندگان کود در جهان است، دولت مجبور شد یارانه کود را ۱۱.۶ درصد افزایش دهد تا از کشاورزان در برابر افزایش هزینه‌ها حمایت کند. هم‌زمان قیمت جهانی کود دی‌آمونیوم فسفات (DAP) نیز حدود ۲۰ درصد افزایش پیدا کرد.

داده‌های بازار هم نشان می‌دهد که انتقال قیمت بسیار سریع اتفاق می‌افتد. قیمت اوره بلافاصله پس از شروع اختلال‌ها حدود ۸۰ دلار در هر تن افزایش یافت (از حدود ۴۷۰ دلار به بیش از ۵۵۰ دلار)، که نتیجه افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل، بیمه و واردات بود. همچنین در برخی بازارها قیمت اوره در مجموع ۳۰ تا ۴۰ درصد افزایش یافته که ناشی از محدودیت صادرات از منطقه خلیج فارس و افزایش هزینه‌های حمل و بیمه است.

در نهایت، این اثرات به کشورهای پیشرفته و واردکننده نیز منتقل می‌شود. در ایالات متحده، به دلیل ساختار گسترده و وابسته به کود در کشاورزی، این شوک‌ها به‌طور مستقیم در هزینه تولید دیده شده است. کشاورزان آمریکایی گزارش داده‌اند که هزینه نهاده‌های کود تا ۴۰ درصد افزایش یافته و این موضوع باعث بالا رفتن هزینه تولید محصولاتی مثل ذرت و گندم و فشار بیشتر بر کل زنجیره تأمین کشاورزی آمریکا شده است.