مدرکی از تسلط ایران بر تنگه هرمز در دو هزار سال پیش

تنگه هرمز امروز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های انرژی و تجارت جهان شناخته می‌شود، اما شواهد تازه باستان‌شناسی نشان می‌دهد اهمیت راهبردی این آبراهه تنها به دوران معاصر محدود نیست. یافته‌های جدید از سواحل هرمزگان حکایت از آن دارد که ایرانیان حدود دو هزار سال پیش نیز با درک جایگاه ژئوپلیتیکی تنگه هرمز، بر مسیرهای دریایی منطقه نظارت داشته و برای کنترل یکی از مهم‌ترین شاهراه‌های تجاری جهان برنامه‌ریزی کرده بودند. در روزگاری که هنوز کانال سوئز وجود نداشت و بخش عمده تجارت جهانی از طریق شبکه‌ای گسترده به نام جاده ابریشم انجام می‌شد، ایران در قلب این مسیر قرار داشت. 

جاده ابریشم تنها یک مسیر زمینی نبود، بلکه شاخه دریایی آن نیز از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار بود و شرق و غرب جهان را به یکدیگر متصل می‌کرد. مسیر زمینی جاده ابریشم از چین آغاز می‌شد و پس از عبور از فلات ایران، از راه شهر تاریخی ری به سمت میان‌رودان و آناتولی امتداد می‌یافت و در نهایت به سرزمین‌های روم باستان می‌رسید. در کنار آن، مسیر دریایی نیز از بنادر چین و هند آغاز می‌شد و پس از عبور از اقیانوس هند، تنگه هرمز و خلیج فارس، به بندر بصره و سپس بازارهای غربی متصل می‌شد. در چنین شرایطی، کنترل گلوگاه‌های دریایی اهمیت حیاتی داشت؛ موضوعی که اکنون شواهد باستان‌شناسی از توجه ویژه ایرانیان به آن در دوران اشکانی خبر می‌دهد. 

دژی که از رازهای دریانوردی ایران پرده برداشت

حسین حسین‌زاده شهابی، مؤلف و باستان‌شناس هرمزگانی، از کشف و بررسی بقایای یک دژ اشکانی در محدوده نخل ابراهیمی میناب خبر می‌دهد؛ دژی که به گفته او نقش مهمی در مدیریت و حفاظت از مسیرهای دریایی منطقه ایفا می‌کرده است. به گفته وی، در کنار این محوطه تاریخی، یک خور باستانی با نام «خور کهور لنگر چینی» نیز شناسایی شده که از منطقه تیاب میناب آغاز می‌شود و تا نزدیکی این دژ امتداد دارد. همین ویژگی سبب شده پژوهشگران احتمال دهند این محدوده در گذشته یکی از مراکز مهم دریایی و بازرگانی جنوب ایران بوده است. 

حسین‌زاده شهابی توضیح می‌دهد که نتایج مطالعات میدانی، بررسی‌های تطبیقی و داده‌های به‌دست‌آمده از کاوش‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد این دژ صرفاً یک استقرارگاه نظامی یا مسکونی نبوده، بلکه کارکردی راهبردی داشته است. به گفته او، شواهد موجود نشان می‌دهد این مجموعه به‌عنوان پایگاهی برای تجهیز، پشتیبانی و اعزام ناوگان دریایی ایران به محدوده تنگه هرمز مورد استفاده قرار می‌گرفته و بخشی از شبکه دفاعی و نظارتی کشور در سواحل جنوبی به شمار می‌رفته است. 

تنگه هرمز؛ شاهراه تجارت جهانی از دو هزار سال پیش

این باستان‌شناس معتقد است اهمیت این کشف تنها به شناسایی یک دژ تاریخی محدود نمی‌شود، بلکه تصویری روشن‌تر از جایگاه ایران در تجارت جهانی دوران باستان ارائه می‌دهد. 

وی می‌گوید شواهد به‌دست‌آمده نشان می‌دهد بیانگر آن است که این پایگاه در راستای نظارت بر مسیرهای دریایی و کنترل تردد کشتی‌های تجاری فعال در جاده ابریشم دریایی ایجاد شده بود؛ کشتی‌هایی که از مراکز بزرگ اقتصادی شرق، به‌ویژه چین و هند، به سوی بازارهای غربی حرکت می‌کردند. این یافته‌ها نشان می‌دهد ایرانیان از حدود دو هزار سال پیش، به اهمیت راهبردی و ژئوپلیتیکی تنگه هرمز به‌عنوان یکی از کانون‌های اصلی تجارت جهانی واقف بوده‌اند. 

به باور پژوهشگران، استقرار چنین پایگاه‌هایی نشان می‌دهد حکومت‌های ایرانی از دوره اشکانی به اهمیت اقتصادی و سیاسی این منطقه آگاه بوده‌اند و برای حفظ امنیت مسیرهای بازرگانی و کنترل تردد دریایی برنامه‌ریزی می‌کرده‌اند. کشف این دژ اشکانی و شواهد مرتبط با آن، فصل تازه‌ای در شناخت تاریخ دریانوردی ایران گشوده است؛ فصلی که نشان می‌دهد ایرانیان نه‌تنها در مسیرهای زمینی جاده ابریشم حضور مؤثر داشته‌اند، بلکه در آب‌های جنوب کشور نیز با درک اهمیت تنگه هرمز، نقشی فعال در مدیریت و حفاظت از یکی از مهم‌ترین شاهراه‌های تجاری جهان ایفا می‌کرده‌اند؛ نقشی که ریشه‌های آن دست‌کم به دو هزار سال پیش بازمی‌گردد.