ساختمان عجیب تهران که ۹۰ سال است شبیه کندوی زنبور است!

زهرا شفیعی در چندثانیه آنلاین نوشت: در میان ساختمان‌های قدیمی تهران، بناهایی وجود دارند که فقط به دلیل قدمتشان ارزشمند نیستند؛ شکل و معماری آنها به‌قدری متفاوت است که حتی پس از گذشت چندین دهه، همچنان می‌توانند توجه رهگذران را به خود جلب کنند. یکی از همین بناها در محدوده چهارراه لشکر قرار دارد؛ ساختمانی متعلق به دوران رونق پست و تلگراف که نمای متفاوت آن، بیش از هر چیز، ساختار یک کندوی زنبور عسل را تداعی می‌کند.

حدود ۹۰ سال پیش، تهران با شهری که امروز می‌شناسیم تفاوت زیادی داشت. تلفن همراه، اینترنت و پیام‌رسان‌های امروزی وجود نداشتند و انتقال یک پیام از شهری به شهر دیگر می‌توانست ساعت‌ها، روزها یا حتی بیشتر زمان ببرد. در چنین شرایطی، پست و تلگراف یکی از مهم‌ترین ابزارهای ارتباطی محسوب می‌شدند و ساختمان‌های مربوط به این خدمات، جایگاهی فراتر از یک اداره معمولی داشتند.

در آن دوره، توسعه شبکه پست و تلگراف بخشی از روند مدرن شدن ساختار شهری و اداری کشور بود. نامه‌ها، اسناد، پیام‌های اداری و اخبار از مسیر همین شبکه جابه‌جا می‌شدند و ساختمان‌های پستی، نقاط مهمی در شبکه ارتباطی شهرها به شمار می‌آمدند. به همین دلیل، ساخت بناهای مربوط به این مجموعه نیز در بسیاری از موارد با دقت و توجه بیشتری انجام می‌شد.

یکی از نمونه‌های متفاوت این دوره، ساختمان معروف پست در چهارراه لشکر تهران است که در سال ۱۳۱۳ ساخته شد. آنچه این بنا را از بسیاری از ساختمان‌های هم‌دوره خود جدا می‌کند، نمای بتنی و الگوی خاصی است که روی سطح ساختمان دیده می‌شود؛ مجموعه‌ای از روزنه‌های تکرارشونده که در کنار یکدیگر، ظاهری شبیه ساختار کندوی زنبور عسل ایجاد کرده‌اند.

این حفره‌های منظم، نخستین چیزی هستند که هنگام نگاه کردن به ساختمان توجه را جلب می‌کنند. نمای بنا برخلاف ساختمان‌های اداری کلاسیک که معمولاً از خطوط صاف، پنجره‌های بزرگ و تزئینات متعارف استفاده می‌کردند، از یک الگوی هندسی تکرارشونده شکل گرفته است. همین ویژگی باعث شده ساختمان، حتی با وجود گذشت دهه‌ها، چهره‌ای متفاوت در میان بافت شهری تهران داشته باشد.

شباهت بنا به کندو البته تنها یک برداشت بصری نیست. در روایت‌های مربوط به این ساختمان، فرم کندویی و نماد زنبور عسل با مفاهیمی مانند تلاش، نظم، فعالیت و کار جمعی ارتباط پیدا کرده است. زنبور عسل موجودی است که زندگی آن بر پایه فعالیت مداوم و همکاری گروهی شکل گرفته و همین ویژگی می‌تواند با کارکرد یک شبکه ارتباطی گسترده مانند پست و تلگراف تناسب نمادین داشته باشد.

در واقع، ساختمان پست را می‌توان بخشی از تصویری بزرگ‌تر از تهران آن دوران دانست؛ شهری که در حال تغییر بود و آرام‌آرام نشانه‌های زندگی مدرن در آن بیشتر دیده می‌شد. پست و تلگراف نیز یکی از مهم‌ترین نشانه‌های همین تحول بودند. ارتباط میان افراد، خانواده‌ها، سازمان‌ها و شهرهای مختلف دیگر تنها به رفت‌وآمد فیزیکی افراد محدود نبود و شبکه‌های ارتباطی جدید، فاصله‌ها را کوتاه‌تر می‌کردند.

امروز شاید دیدن یک ساختمان پستی چنین اهمیتی را در ذهن ایجاد نکند. کافی است یک پیام را در تلفن همراه تایپ کنیم و در کسری از ثانیه برای فردی در نقطه‌ای دیگر از جهان بفرستیم. اما در دوره‌ای که این ساختمان ساخته شد، ارسال یک نامه یا پیام فرایندی کاملاً متفاوت داشت. پیام باید وارد شبکه پستی می‌شد، مسیر مشخصی را طی می‌کرد و در نهایت به دست گیرنده می‌رسید.

به همین دلیل، ساختمان‌هایی مانند این بنا را نمی‌توان فقط از زاویه معماری نگاه کرد. آنها بخشی از تاریخ ارتباطات شهری نیز هستند؛ بناهایی که در دوره‌ای ساخته شدند که سرعت انتقال اطلاعات یکی از مهم‌ترین نشانه‌های پیشرفت محسوب می‌شد.

نمای کندویی این ساختمان از سوی دیگر نمونه‌ای جالب از استفاده از یک الگوی تکرارشونده در معماری است. حفره‌های متعدد روی سطح بنا علاوه بر ایجاد ظاهر خاص، باعث می‌شوند نور و سایه در ساعات مختلف روز روی نمای ساختمان تغییر کند. همین تغییرات، به نمای بتنی بنا عمق بیشتری می‌دهد و باعث می‌شود ساختمان در نگاه اول، یک حجم ساده و یکنواخت به نظر نرسد.

شاید به همین دلیل است که این بنا بعد از گذشت نزدیک به یک قرن هنوز می‌تواند برای عابری که از مقابل آن عبور می‌کند، سؤال ایجاد کند: چرا یک اداره پست باید شبیه کندو ساخته شده باشد؟

پاسخ را باید در ترکیبی از معماری، نمادپردازی و شرایط تاریخی آن دوره جست‌وجو کرد. زنبور و کندو در فرهنگ‌های مختلف با کار، نظم و همکاری پیوند داشته‌اند و قرار گرفتن چنین مفهومی در کنار یک مرکز ارتباطی، تصویری قابل‌توجه ایجاد می‌کند؛ ساختمانی که قرار بوده بخشی از یک شبکه بزرگ برای انتقال پیام باشد و در عین حال، ظاهر آن نیز پیامی درباره فعالیت و تلاش داشته باشد.

از سوی دیگر، وجود نماد زنبور عسل روی ساختمان نیز به این برداشت کمک می‌کند. زنبور در اینجا فقط یک عنصر تزئینی نیست و می‌توان آن را بخشی از روایت بصری بنا دانست؛ روایتی که ساختمان را به مفهوم کار و فعالیت مداوم پیوند می‌دهد.

این ساختمان همچنین یادآور دوره‌ای از تاریخ تهران است که معماری شهر هنوز فرصت داشت برای ساختمان‌های عمومی، هویت بصری مشخصی ایجاد کند. بناهای اداری، مراکز ارتباطی و ساختمان‌های عمومی فقط برای انجام یک فعالیت ساخته نمی‌شدند؛ فرم، نما و جایگاه شهری آنها نیز می‌توانست بخشی از هویت شهر باشد.

تهران امروز با ساختمان‌های بلند، بزرگراه‌ها، تابلوهای تبلیغاتی و سازه‌های مدرن شناخته می‌شود؛ اما در میان همین چهره جدید، بناهایی باقی مانده‌اند که داستان تهران دیگری را روایت می‌کنند. تهرانِ زمانی که خیابان‌ها خلوت‌تر بودند، سرعت زندگی کمتر بود و یک اداره پست می‌توانست یکی از مهم‌ترین نقاط ارتباطی شهر باشد.

ساختمان پست چهارراه لشکر از همین زاویه اهمیت پیدا می‌کند. شاید برای یک رهگذر امروزی فقط نمایی عجیب از یک ساختمان قدیمی باشد، اما برای کسی که تاریخ شهر را دنبال می‌کند، هرکدام از این روزنه‌ها و جزئیات معماری می‌توانند بخشی از داستان تحول تهران را بازگو کنند.

نزدیک به یک قرن از ساخت این بنا گذشته است؛ در این مدت فناوری ارتباطات از تلگراف و نامه به تلفن ثابت، اینترنت، تلفن همراه و پیام‌رسان‌های لحظه‌ای رسیده است. سرعت انتقال پیام از روزها و ساعت‌ها به چند ثانیه کاهش یافته، اما این ساختمان همچنان پابرجاست و یادآوری می‌کند که زمانی، پست و تلگراف قلب شبکه ارتباطی یک شهر بودند.

شاید جذاب‌ترین بخش ماجرا همین تضاد باشد؛ ساختمانی که زمانی نماد فناوری و ارتباطات مدرن محسوب می‌شد، امروز خودش به یک سند تاریخی از همان دوران تبدیل شده است.

و اگر روزی از چهارراه لشکر عبور کردید و چشم‌تان به نمای متفاوت این ساختمان افتاد، شاید این بار به جای اینکه فقط یک ساختمان قدیمی ببینید، به آن به چشم یک کندو در دل تهران نگاه کنید؛ کندویی بتنی که در دل خود بخشی از تاریخ ارتباطات، معماری و زندگی شهری تهران قدیم را حفظ کرده است.

تهران فقط در موزه‌ها و کتاب‌های تاریخی باقی نمانده؛ گاهی تاریخ، درست وسط خیابان ایستاده است. کافی است کمی آرام‌تر از کنارش عبور کنیم و به نمای ساختمان‌ها نگاه کنیم.