نصب دوربین در کلاسهای درس؛ شاید مانع ناهنجاریها شود، اما مرهم زخمهای دانشآموزان نیست
گاهی دانشآموز با جسم سالم و لباس مرتب سر کلاس مینشیند، اما دلش پر از زخمهایی است که هیچ دوربینی آنها را نمیبیند؛ زخمهایی که نه با نظارت، بلکه با شنیدن، فهمیدن و همراهی التیام مییابند.
کم نیستند فیلمها و تصاویری که از رفتارهای خشونتآمیز برخی دانشآموزان با یکدیگر یا با معلمان، در فضای مجازی منتشر شده و احساسات عمومی را جریحهدار کرده است. بهدنبال چنین اتفاقاتی، این روزها پیشنهاد نصب دوربین در کلاسهای درس مطرح شده است؛ پیشنهادی که به گفته علیرضا کاظمی، وزیر آموزش و پرورش، در همه مدارس دنیا رایج است و شاید بتواند از وقوع برخی ناهنجاریها جلوگیری کند. با این حال، نکتهای که کمتر به آن توجه میشود این است که نصب دوربین گرچه میتواند در کاهش برخی رفتارها نقش داشته باشد، اما نمیتواند زخمهای عمیق دل دانشآموزان را درمان کند.
اما این تمام ماجرا نیست. اگر به ریشه بسیاری از رفتارهای پرخاشگرانه دانشآموزان نگاه کنیم، میبینیم که اغلب آنها برخاسته از دردهایی است که هیچ دوربینی نمیتواند ثبت کند؛ دردهایی که از خانواده، مدرسه و جامعه به دانشآموز رسیده و در سکوت او انباشته شده است.
همه آسیبهای دانشآموز در مشاجره یا درگیری خلاصه نمیشود. گاهی دانشآموزی که در کلاس آرام مینشیند، در درون خود طوفانی دارد؛ طوفانی از اضطراب، افسردگی، تحقیر، تنهایی یا خشونت خانگی که هیچکس از آن خبر ندارد. چنین دانشآموزی شاید هیچوقت در دوربین دیده نشود، اما درد او واقعی است و اگر دیده نشود، روزی به شکلهای دیگری بروز میکند؛ در افت تحصیلی، در انزوا، در پرخاشگری یا حتی در ترک تحصیل.
البته نمیتوان منکر شد که برخی رفتارهای دانشآموزان محصول فضای مجازی و الگوهای غلطی است که از شبکههای اجتماعی میگیرند، اما حتی در این موارد هم راهحل، فقط نظارت و کنترل نیست. اگر دانشآموزی در خانه احساس امنیت نکند، اگر در مدرسه شنیده نشود، اگر معلم بهجای همدلی، فقط به نمره و انضباط توجه کند، او بهتدریج از فضای مدرسه فاصله میگیرد و دنیای مجازی را پناهگاه خود میداند.
از سوی دیگر، نصب دوربین در کلاس درس، اگرچه ممکن است در کوتاهمدت از برخی رفتارهای ناهنجار جلوگیری کند، اما پیام دیگری هم به دانشآموز میدهد؛ اینکه «تو تحت نظارتی». چنین پیامی میتواند اعتماد میان دانشآموز و معلم را خدشهدار کند. دانشآموزی که احساس کند هر حرکتش زیر ذرهبین است، دیگر مدرسه را خانه دوم خود نمیداند، بلکه آن را فضایی برای کنترل و بازخواست میبیند.
در چنین شرایطی، نقش مشاوران مدرسه بیش از هر زمان دیگری اهمیت پیدا میکند. علیرضا کربلایی، مشاور و روانشناس آموزشی میگوید: آسیبهای روانی و اجتماعی دانشآموزان گاهی بسیار عمیقتر از آن است که با دوربین یا تنبیه حل شود. مشاور باید بتواند با دانشآموز ارتباط بگیرد، او را بشنود و به او کمک کند تا ریشه درد خود را بشناسد. اگر ما فقط به ظاهر رفتار نگاه کنیم و از درون دانشآموز غافل شویم، هیچ دوربینی نمیتواند او را نجات دهد.
بیتردید ثبت تصاویر میتواند در برخی موارد به شناسایی عوامل خشونت کمک کند، اما نمیتوان انتظار داشت که دوربین جایگزین توجه انسانی شود. دوربین میتواند ببیند که چه اتفاقی افتاده است، اما نمیتواند بفهمد چرا اتفاق افتاده است. پاسخ به این «چرا» فقط از مسیر گفتوگو، همدلی و همراهی میگذرد.
واقعیت این است که دوربین، ابزاری برای ثبت است، نه ابزاری برای درمان. اگر قرار است مدرسه جایی امن برای رشد دانشآموز باشد، باید در کنار هر ابزار نظارتی، به تقویت پیوند عاطفی میان دانشآموز، معلم و خانواده هم توجه شود. دانشآموزی که در خانه و مدرسه احساس امنیت و ارزشمندی کند، کمتر به رفتارهای پرخاشگرانه پناه میبرد.
آنچه بیش از نصب دوربین در کلاسها اهمیت دارد، این است که بدانیم دانشآموزان امروز با چه دردها و فشارهایی روبهرو هستند؛ دردهایی که گاهی از فقر و مشکلات اقتصادی خانواده سرچشمه میگیرد، گاهی از طلاق و اختلافات خانوادگی، گاهی از خشونتهای پنهان و گاهی از حس دیدهنشدن. اگر این دردها دیده نشوند، حتی بهترین دوربینها هم نمیتوانند مانع از بروز رفتارهای ناهنجار شوند.
حقیقت این است که مدرسه قرار بود جایی برای یادگیری و رشد باشد، نه فقط جایی برای کنترل و نظارت. اگر میخواهیم دانشآموزان ما از آسیبهای اجتماعی و روانی در امان بمانند، باید بیش از دوربین، به دل آنها توجه کنیم. دوربین شاید بتواند از وقوع برخی ناهنجاریها جلوگیری کند، اما زخمهای دل دانشآموزان را درمان نمیکند.