چرا بعضیها هرچه میخورند چاق نمیشوند؟
متابولیسم یا سوختوساز بدن واقعاً در تعیین وزن نقش دارد، اما معمولاً تنها عامل تعیینکننده نیست. بدن حتی زمانی که فرد خوابیده یا هیچ فعالیتی انجام نمیدهد، برای تنفس، گردش خون، فعالیت مغز، تنظیم دمای بدن و عملکرد اندامها انرژی مصرف میکند.
به گزارش گروه دانش و سلامت چندثانیه آنلاین: حتماً شما هم کسی را دیدهاید که با خیال راحت شیرینی، برنج، فستفود یا خوراکیهای پرکالری میخورد اما ظاهراً وزنش تکان نمیخورد؛ در مقابل، فرد دیگری ممکن است با مقدار غذایی که از بیرون مشابه به نظر میرسد، خیلی سریعتر وزن اضافه کند. همین تفاوت باعث شده یک باور قدیمی شکل بگیرد: «فلانی متابولیسمش خیلی بالاست.» اما آیا واقعاً همهچیز به سرعت متابولیسم ختم میشود؟
متابولیسم یا سوختوساز بدن واقعاً در تعیین وزن نقش دارد، اما معمولاً تنها عامل تعیینکننده نیست. بدن حتی زمانی که فرد خوابیده یا هیچ فعالیتی انجام نمیدهد، برای تنفس، گردش خون، فعالیت مغز، تنظیم دمای بدن و عملکرد اندامها انرژی مصرف میکند. مقدار این مصرف پایه در افراد مختلف متفاوت است و عواملی مانند سن، اندازه بدن، جنسیت، توده عضلانی و شرایط بدنی میتوانند روی آن اثر بگذارند. با این حال، تفاوت متابولیسم در میان افراد معمولاً آنقدر بزرگ نیست که بهتنهایی توضیح دهد چرا یک نفر ظاهراً هرچه میخورد چاق نمیشود.
یکی از بخشهای کمتر دیدهشده ماجرا، حرکات روزمرهای است که حتی آنها را «ورزش» حساب نمیکنیم. فردی ممکن است در طول روز زیاد راه برود، بیشتر سرپا بایستد، مدام وضعیت بدنش را تغییر دهد، با پاهایش ضرب بگیرد یا هنگام کار و صحبت کردن حرکت بیشتری داشته باشد. مجموع همین فعالیتهای کوچک میتواند میزان مصرف انرژی روزانه را افزایش دهد. در مقابل، کسی که بیشتر ساعات روز پشت میز، روی مبل یا در خودرو مینشیند، ممکن است بدون اینکه غذای بسیار بیشتری بخورد، انرژی کمتری بسوزاند.
نکته مهم دیگر این است که تصور ما از مقدار غذایی که میخوریم همیشه دقیق نیست. وقتی به فردی نگاه میکنیم که یک بشقاب بزرگ غذا یا چند تکه شیرینی میخورد، فقط همان لحظه را میبینیم؛ اما نمیدانیم در باقی ساعات روز چه مقدار غذا مصرف کرده است. ممکن است او صبحانه بسیار کمی خورده باشد، میانوعده نداشته باشد یا شام سبکتری بخورد. بنابراین مقایسه دو نفر بر اساس یک وعده غذایی میتواند تصویر کاملاً متفاوتی از دریافت واقعی انرژی آنها ایجاد کند.
از طرف دیگر، اشتها و احساس گرسنگی در همه افراد یکسان نیست. بعضی افراد ممکن است یک وعده بسیار پرحجم بخورند اما پس از آن برای چند ساعت احساس گرسنگی نکنند و در مجموع غذای روزانهشان چندان زیاد نباشد. در مقابل، فرد دیگری ممکن است وعدههای کوچکتری داشته باشد اما در طول روز بارها سراغ تنقلات، نوشیدنیهای شیرین یا خوراکیهای پرکالری برود. آنچه در نهایت روی وزن اثر میگذارد، مجموع دریافت و مصرف انرژی در طول زمان است، نه فقط اندازه یک وعده.
ترکیب بدن نیز تفاوت قابلتوجهی ایجاد میکند. عضله از نظر متابولیکی فعالتر از بافت چربی است و فردی که توده عضلانی بیشتری دارد، معمولاً برای حفظ بدن خود انرژی بیشتری مصرف میکند. به همین دلیل ممکن است دو نفر با وزن یکسان، نیاز کالری یکسانی نداشته باشند. فردی با عضله بیشتر و فعالیت بالاتر میتواند انرژی بیشتری مصرف کند، در حالی که فردی با توده عضلانی کمتر و فعالیت روزانه پایینتر ممکن است با کالری کمتری به تعادل انرژی برسد.
خواب نیز یکی از عواملی است که گاهی در بحث وزن نادیده گرفته میشود. کمخوابی میتواند روی اشتها، انتخاب غذا و میزان فعالیت روزانه اثر بگذارد. وقتی فرد خسته است، ممکن است تمایل بیشتری به غذاهای پرکالری پیدا کند و در عین حال کمتر حرکت کند. بنابراین کیفیت خواب میتواند بهصورت غیرمستقیم در روند افزایش یا کاهش وزن نقش داشته باشد.
استرس نیز همین وضعیت را دارد. واکنش بدن به استرس در افراد متفاوت است؛ بعضی افراد در شرایط پراسترس اشتهای بیشتری پیدا میکنند و به سراغ غذاهای شیرین یا پرکالری میروند، در حالی که برخی دیگر ممکن است اشتهایشان کاهش پیدا کند. بنابراین حتی واکنشهای رفتاری و روانی نیز میتوانند بخشی از تفاوتهایی باشند که در وزن افراد دیده میشود.
ژنتیک هم در این میان بیتأثیر نیست. ژنها میتوانند روی اشتها، نحوه ذخیره چربی، میزان فعالیت، ترجیح غذایی و برخی ویژگیهای متابولیکی اثر بگذارند. این به معنای آن نیست که وزن کاملاً توسط ژنتیک تعیین میشود، بلکه بدن افراد ممکن است در برابر یک سبک غذایی و فعالیت مشابه، واکنش یکسانی نشان ندهد.
حتی دستگاه گوارش و میکروبیوم روده نیز در سالهای اخیر بیشتر مورد توجه قرار گرفتهاند. میلیاردها میکروب موجود در روده در فرایند هضم و پردازش مواد غذایی نقش دارند و ترکیب آنها در افراد مختلف متفاوت است. این حوزه هنوز پیچیده است و نمیتوان افزایش یا کاهش وزن را فقط به «میکروبهای روده» نسبت داد، اما شواهد نشان میدهد ارتباط میان روده، متابولیسم، اشتها و وزن بسیار پیچیدهتر از گذشته تصور میشود.
در کنار همه این عوامل، هورمونها و شرایط پزشکی خاص نیز میتوانند روی وزن تأثیر بگذارند. عملکرد تیروئید، برخی داروها، تغییرات هورمونی و بعضی بیماریها ممکن است وزن یا اشتها را تغییر دهند. البته در بیشتر افراد، افزایش یا کاهش وزن را نمیتوان بدون بررسی دقیق به یک مشکل هورمونی نسبت داد؛ اما اگر تغییر وزن ناگهانی، غیرقابل توضیح یا شدید باشد، بررسی پزشکی اهمیت پیدا میکند.
از سوی دیگر، «لاغر ماندن» همیشه به معنای سالمتر بودن یا داشتن متابولیسم بهتر نیست. ممکن است فردی وزن پایینی داشته باشد اما تغذیه نامناسب، توده عضلانی کم یا فعالیت بدنی ناکافی داشته باشد. عدد روی ترازو تنها یکی از شاخصهای وضعیت بدن است و بهتنهایی نمیتواند تصویر کاملی از سلامت فرد ارائه دهد.
در نهایت، راز اینکه چرا یک نفر ظاهراً هرچه میخورد چاق نمیشود و فرد دیگری با غذای مشابه وزن اضافه میکند، معمولاً در یک عامل واحد پنهان نیست. متابولیسم مهم است، اما میزان حرکت روزانه، توده عضلانی، اشتها، الگوی واقعی غذا خوردن، خواب، استرس، ژنتیک و شرایط بدنی نیز در کنار یکدیگر عمل میکنند. آنچه از بیرون «هرچه میخورد و چاق نمیشود» به نظر میرسد، ممکن است حاصل تفاوتهای کوچک اما متعدد در سبک زندگی و عملکرد بدن باشد؛ تفاوتهایی که وقتی در طول هفتهها، ماهها و سالها جمع میشوند، نتیجهای کاملاً متفاوت روی ترازو ایجاد میکنند.