عینک‌های هوشمند؛ فناوری جذاب یا چالش تازه حریم خصوصی

به گزارش گروه علم و تکنولوژی چندثانیه آنلاین: تصور کنید در یک کافه نشسته‌اید و با فردی که روبه‌رویتان قرار دارد صحبت می‌کنید. تلفن همراه او روی میز است، دستش خالی است و هیچ دوربین مشخصی هم اطراف شما دیده نمی‌شود. همه‌چیز عادی به نظر می‌رسد؛ اما یک احتمال را نمی‌دانید: عینکی که روی صورت اوست، ممکن است دوربین داشته باشد. حالا سؤال ساده‌ای که شاید خیلی‌ها برای نخستین بار به آن فکر کنند این است: اگر کسی با عینک هوش مصنوعی از شما فیلم بگیرد، از کجا می‌فهمید؟

این پرسش با ورود نسل جدید عینک‌های هوشمند دیگر فقط یک فرض تخیلی نیست. عینک‌های هوشمند به‌تدریج از یک وسیله جانبی ساده فاصله گرفته‌اند و به ابزارهایی تبدیل شده‌اند که می‌توانند دوربین، میکروفون، اتصال به تلفن همراه و قابلیت‌های مبتنی بر هوش مصنوعی داشته باشند. کاربر می‌تواند در حالی که عینک را مانند یک وسیله معمولی روی صورت دارد، به برخی امکاناتی دسترسی پیدا کند که پیش‌تر به تلفن همراه یا تجهیزات جداگانه نیاز داشت.

همین تغییر، یک تفاوت مهم در مفهوم حریم خصوصی ایجاد می‌کند. وقتی کسی تلفن همراهش را روبه‌روی شما می‌گیرد، معمولاً متوجه حضور دوربین می‌شوید. حتی اگر دقیقاً ندانید چه چیزی ضبط می‌شود، ابزار ضبط قابل مشاهده است. اما عینک هوشمند می‌تواند در نگاه اول هیچ تفاوتی با یک عینک معمولی نداشته باشد. ممکن است فردی مقابل شما نشسته باشد و شما ندانید وسیله‌ای که روی صورتش قرار دارد، علاوه بر عینک بودن، قابلیت ثبت تصویر و صدا هم دارد.

برخی محصولات برای نشان‌دادن فعال‌شدن دوربین از چراغ یا نشانه‌ای روی بدنه استفاده می‌کنند. این راهکار قرار است به اطرافیان علامت بدهد که دوربین در حال استفاده است، اما در دنیای واقعی، قابل تشخیص بودن چنین نشانه‌ای همیشه قطعی نیست. فاصله زیاد، نور نامناسب، شلوغی محیط یا حتی زاویه قرارگرفتن افراد می‌تواند باعث شود این علامت به چشم نیاید.

از اینجا بحث فقط به فیلم‌برداری محدود نمی‌شود. عینکی که دوربین و میکروفون دارد، در اصل می‌تواند بخشی از محیط اطراف کاربر را دریافت کند. چهره افراد، نوشته‌ها، تابلوها، اسناد، صداهای اطراف و اتفاقاتی که در میدان دید قرار می‌گیرند، ممکن است داده‌هایی باشند که دستگاه قادر به دریافت یا پردازش آنها باشد. وقتی هوش مصنوعی نیز وارد این چرخه شود، ارزش این داده‌ها بیشتر می‌شود؛ زیرا سیستم فقط تصویر خام را ثبت نمی‌کند و می‌تواند از آن برای پاسخ به پرسش‌ها یا انجام وظایف مختلف استفاده کند.

فرض کنید فردی در یک جلسه کاری از چنین عینکی استفاده می‌کند. ممکن است قصد او فقط استفاده از قابلیت‌های عادی دستگاه باشد، اما افراد حاضر در جلسه الزاماً نمی‌دانند چه چیزی در میدان دید دوربین قرار گرفته است. ممکن است یک صفحه نمایش، سند روی میز یا گفت‌وگویی در پس‌زمینه نیز وارد محدوده دریافت دستگاه شود. همین وضعیت در کلاس درس، فروشگاه، مراکز درمانی، مهمانی خانوادگی و حتی گفت‌وگوهای دوستانه هم می‌تواند اتفاق بیفتد.

در چنین شرایطی، مفهوم «رضایت» اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. آیا حضور یک فرد در یک مکان عمومی به این معناست که با ثبت تصویرش توسط هر ابزار ممکنی موافقت کرده است؟ پاسخ به این سؤال همیشه ساده نیست. تفاوت زیادی میان حضور در خیابانی که دوربین‌های مختلف در آن وجود دارد و نشستن در یک گفت‌وگوی خصوصی وجود دارد؛ اما فناوری‌های پوشیدنی می‌توانند این مرزها را پیچیده‌تر کنند.

البته نباید عینک‌های هوشمند را صرفاً به‌عنوان تهدیدی برای حریم خصوصی دید. همین فناوری می‌تواند برای بسیاری از افراد کاربردهای ارزشمندی داشته باشد. ترجمه سریع، مسیریابی، دریافت اطلاعات، ثبت لحظات روزمره، کمک به انجام برخی کارها و حتی کاربردهای مرتبط با دسترس‌پذیری، بخشی از ظرفیت‌هایی هستند که چنین ابزارهایی می‌توانند ارائه کنند. بنابراین مسئله اصلی حذف فناوری نیست؛ مسئله این است که استفاده از آن در چه چارچوبی انجام شود.

مشکل دیگری که وجود دارد، سرعت رشد فناوری در مقایسه با سرعت شکل‌گیری قوانین و عادت‌های اجتماعی است. یک ابزار جدید ممکن است خیلی سریع وارد بازار شود و تعداد زیادی از مردم از آن استفاده کنند، اما جامعه هنوز درباره اینکه چه زمانی استفاده از آن قابل قبول است و چه زمانی نقض حریم خصوصی محسوب می‌شود، به توافق نرسیده باشد.

این مسئله حتی می‌تواند رفتارهای روزمره را تغییر دهد. شاید در آینده، وقتی با فردی روبه‌رو می‌شویم که عینک هوشمند به چشم دارد، ناخودآگاه به این فکر کنیم که آیا دوربین آن فعال است یا نه. همان‌طور که امروز بعضی افراد هنگام ورود به مکان‌های خاص به دوربین‌های مداربسته توجه می‌کنند، ممکن است عینک‌های مجهز به دوربین هم به بخشی از محاسبات روزمره ما تبدیل شوند.

از طرف دیگر، مسئولیت فقط بر عهده کاربر نیست. سازندگان این محصولات نیز باید مشخص کنند چه زمانی دستگاه در حال ضبط است، چگونه به اطرافیان اطلاع داده می‌شود، چه داده‌هایی ذخیره می‌شوند و چه اطلاعاتی برای پردازش به سرویس‌های دیگر منتقل می‌شود. هرچه دستگاه توانمندتر شود، شفافیت درباره نحوه کار آن نیز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

برای جامعه هم یک تغییر فرهنگی لازم خواهد بود. شاید لازم باشد همان‌طور که در بسیاری از موقعیت‌ها پیش از انتشار عکس یا ویدئوی دیگران از آنها اجازه می‌گیریم، استفاده از ابزارهای پوشیدنی دارای دوربین نیز با حساسیت بیشتری همراه شود. فناوری ممکن است امکان ضبط را فراهم کند، اما فراهم‌بودن امکان ضبط به معنای مجازبودن هر نوع استفاده از آن نیست.

در نهایت، مسئله عینک‌های هوشمند فقط یک دوربین کوچک روی فریم عینک نیست. این فناوری نشانه ورود به دوره‌ای است که ابزارهای دیجیتال بیشتر از همیشه با بدن انسان ترکیب می‌شوند. گوشی را می‌توان روی میز گذاشت، دوربین را می‌توان خاموش کرد و لپ‌تاپ را بست؛ اما یک عینک ممکن است ساعت‌ها روی صورت باقی بماند و هم‌زمان بخشی از محیط اطراف را ببیند و بشنود.

به همین دلیل، سؤال آینده شاید دیگر فقط این نباشد که «چه کسی از ما فیلم گرفته است؟» بلکه این باشد که «چه چیزی از ما دیده، شنیده و پردازش شده، بدون اینکه حتی متوجه حضور دوربین شده باشیم؟»

اگر قرار باشد عینک‌های هوشمند به بخشی عادی از زندگی روزمره تبدیل شوند، پاسخ به این سؤال تعیین می‌کند که آیا این فناوری به ابزاری برای راحت‌تر شدن زندگی تبدیل خواهد شد یا مرزهای حریم خصوصی را آن‌قدر جابه‌جا می‌کند که دیگر تشخیص اینکه چه زمانی در خلوت خود هستیم، کار ساده‌ای نباشد.