کشورهایی که هنوز روستاها در آنها حرف اول را میزنند؛ چرا بیش از نیمی از جمعیت این کشورها شهرنشین نیستند؟
زهرا شفیعی در چندثانیه آنلاین نوشت: در حالی که جهان با سرعتی بیسابقه به سمت شهرنشینی حرکت میکند و سازمان ملل پیشبینی کرده است تا میانه قرن، نزدیک به هفت نفر از هر ده نفر در شهرها زندگی خواهند کرد، هنوز دهها کشور وجود دارند که بیش از ۵۰ درصد جمعیت آنها در روستاها ساکن هستند. کشورهایی که برخلاف تصور رایج، همچنان ستون اصلی اقتصاد، تولید غذا و حتی صادرات خود را بر پایه زندگی روستایی بنا کردهاند.
بررسی تازه آمارهای جهانی نشان میدهد بخش بزرگی از کشورهای آفریقا، جنوب آسیا و جنوبشرق آسیا همچنان جمعیتی عمدتاً روستانشین دارند. این کشورها اگرچه در سالهای اخیر رشد اقتصادی و توسعه شهرها را تجربه کردهاند، اما هنوز اکثریت مردم آنها در روستاها زندگی میکنند و معیشتشان به زمین، کشاورزی و منابع طبیعی وابسته است.
در میان این کشورها، هند یکی از مهمترین نمونههاست. با وجود شهرهای بزرگی مانند دهلی، بمبئی، کلکته، چنای و بنگلور که از پرجمعیتترین کلانشهرهای جهان هستند، هنوز صدها میلیون نفر از مردم هند در روستاها زندگی میکنند. کشاورزی در این کشور نهتنها شغل میلیونها نفر است، بلکه نقش مهمی در تأمین غذای بیش از یک میلیارد و چهارصد میلیون نفر جمعیت هند و همچنین صادرات محصولات کشاورزی به بازارهای جهانی دارد.
در قاره آفریقا نیز وضعیت مشابهی دیده میشود. کشورهایی مانند اتیوپی، اوگاندا، تانزانیا، رواندا، بوروندی، مالاوی، ماداگاسکار، نیجر، مالی، چاد، سودان جنوبی و جمهوری دموکراتیک کنگو همچنان جمعیتی عمدتاً روستانشین دارند. در بسیاری از این کشورها، کشاورزی و دامداری مهمترین منبع اشتغال و درآمد مردم به شمار میرود و بخش بزرگی از تولید ناخالص داخلی نیز به همین بخش وابسته است.
در جنوب و جنوبشرق آسیا نیز کشورهایی مانند نپال، بنگلادش، لائوس، کامبوج، میانمار و پاپوآ گینهنو همچنان بخش بزرگی از جمعیت خود را در مناطق روستایی حفظ کردهاند. در این کشورها، تولید برنج، چای، نیشکر، قهوه، ادویه، میوههای استوایی، کائوچو و محصولات جنگلی بخش مهمی از اقتصاد ملی را تشکیل میدهد.
اما چرا این کشورها هنوز شهرنشین نشدهاند؟
کارشناسان چند دلیل اصلی را مطرح میکنند. نخست، وابستگی شدید اقتصاد به کشاورزی و دامداری است. هنگامی که بخش بزرگی از درآمد کشور از زمینهای کشاورزی و تولید محصولات غذایی تأمین میشود، طبیعی است که جمعیت بیشتری در روستاها باقی بماند.
دلیل دوم، سرعت پایین صنعتی شدن در برخی از این کشورهاست. برخلاف کشورهای توسعهیافته که کارخانهها و صنایع بزرگ میلیونها فرصت شغلی در شهرها ایجاد کردهاند، بسیاری از کشورهای در حال توسعه هنوز چنین ظرفیتی ندارند و در نتیجه مهاجرت گسترده به شهرها با سرعت کمتری انجام میشود.
عامل دیگر، شرایط جغرافیایی و فرهنگی است. در برخی مناطق، روستاها قدمتی چندصدساله دارند و خانوادهها نسلبهنسل در همان مناطق زندگی کردهاند. کشاورزی خانوادگی، دامداری سنتی و وابستگی به زمین، همچنان سبک زندگی میلیونها نفر را شکل میدهد.
با این حال، روستانشینی گسترده همیشه به معنای رفاه نیست. بسیاری از این کشورها با چالشهایی مانند کمبود بیمارستان، مدارس، جاده، برق، آب آشامیدنی، اینترنت و فرصتهای شغلی روبهرو هستند. به همین دلیل، دولتها میلیاردها دلار برای توسعه زیرساختهای روستایی، مکانیزه کردن کشاورزی، ایجاد صنایع محلی و کاهش فاصله میان شهر و روستا سرمایهگذاری میکنند.
از سوی دیگر، کارشناسان هشدار میدهند که مهاجرت بیرویه روستاییان به شهرها میتواند پیامدهای سنگینی داشته باشد؛ از گسترش حاشیهنشینی و بیکاری گرفته تا کاهش تولید مواد غذایی و افزایش فشار بر منابع شهری. به همین دلیل، بسیاری از کشورها تلاش میکنند شرایط زندگی در روستاها را بهبود ببخشند تا جمعیت روستایی حفظ شود.
نکته جالب اینجاست که اگرچه شهرها نماد توسعه اقتصادی و فناوری محسوب میشوند، اما بخش عمده غذای جهان هنوز در همین روستاها تولید میشود. گندم، برنج، ذرت، سبزیجات، میوهها، گوشت، لبنیات و بسیاری از مواد غذایی که هر روز مصرف میکنیم، حاصل تلاش میلیونها کشاورز و دامدار روستانشین است.
کارشناسان معتقدند امنیت غذایی جهان در دهههای آینده بیش از هر زمان دیگری به پایداری همین مناطق روستایی وابسته خواهد بود. تغییرات اقلیمی، افزایش جمعیت و رشد تقاضا برای غذا، اهمیت روستاها را دوچندان کرده است و به همین دلیل، بسیاری از دولتها توسعه روستایی را یکی از مهمترین اولویتهای خود قرار دادهاند.