محتملترین سناریو میان ایران و آمریکا؛ چرا توافق نهایی نمیشود؟
دیپلمات پیشین ایران گفت: روند مذاکرات ایران و آمریکا در چارچوبی از جنگ روانی، تلاش برای محاصره و فشار دریایی، رقابت منطقهای و نیاز طرفین به دستاورد سیاسی پیش میرود. به گفته ساداتیان مسیر مذاکرات ایران و آمریکا به سمت طولانیشدن آتشبس و توافق شکننده سوق پیدا کرده است.
مذاکرات ایران و آمریکا هنوز به سرانجام مشخصی نرسیده است. در حالی که خبرها حکایت از نهاییشدن متن تفاهم اولیه داشته است. با این همه دونالد ترامپ رییس جمهور آمریکا تایید آن را به تعویق انداخته و مقامات جمهوری اسلامی ایران نیز تفاهم اولیه را نه تکذیب و نه تایید کردهاند.
این شرایط ابهامآلود باعث شده تا همچنان گزینه تشدید تنش هم روی میز باشد و سایه جنگ حفظ شود.
جلال ساداتیان، دیپلمات پیشین ایران و کارشناس روابط بینالملل نیز در گفتوگو با اقتصادآنلاین میگوید که شرایط به سمت طولانیشدن آتشبس و تفاهمی شکننده پیش میرود.
ساداتیان در گفتوگو با اقتصادآنلاین، تأکید میکند که آنچه امروز در جریان است صرفاً یک مذاکره دوجانبه نیست، بلکه ترکیبی از جنگ روانی، فشار اقتصادی، تهدید نظامی، عملیات رسانهای و تلاش برای ایجاد محاصرههای مستقیم و غیرمستقیم در حوزههای مختلف، از جمله مسیرهای دریایی است.
با این حال، او هشدار میدهد مسیر همچنان شکننده است و هر تحول منطقهای میتواند روند مذاکرات را تغییر دهد.
در ادامه، مشروح این گفتوگو را میخوانید.
*آخرین وضعیت مذاکرات را چگونه ارزیابی میکنید؟ آیا تفاهم در دسترس است یا اختلافها عمیقتر شده است؟
ببینید، بخش زیادی از این ماجرا به شخصیت خودشیفته ترامپ و نوع نگاه او به قدرت در نظام بینالملل برمیگردد. او بر این باور است که، چون حزبش در کنگره اکثریت دارد و خودش نیز رئیسجمهور ایالات متحده آمریکاست، بهعنوان قدرت برتر نظامی و اقتصادی جهان میتواند در موقعیتی قرار گیرد که به سایر کشورها دستور بدهد و آنها نیز تبعیت کنند.
اما واقعیت این است که در عمل، چنین نگاهی با پیچیدگیهای واقعی نظام بینالملل همخوانی ندارد. حتی در مواجهه با سران اروپا نیز تلاش کرد با ادبیات تحکمی و سلسلهمراتبی رفتار کند، اما این رفتار در عمل نتیجهای مطابق انتظار او نداشت.
در منطقه نیز، او تحت تأثیر تحلیلهایی قرار گرفت که از سوی برخی جریانها از جمله اسرائیل مطرح میشد مبنی بر اینکه با فشار، تهدید و حتی اقدامات امنیتی و نظامی میتوان ایران را دچار فروپاشی یا تغییر اساسی کرد. بر همین اساس، اقداماتی در قالب فشار سیاسی، تهدید نظامی و حتی برخی عملیاتهای امنیتی و ترور آغاز شد، اما این روند به نتیجهای که انتظار داشتند نرسید.
در ادامه حتی تلاشهایی برای ایجاد فشارهای شدیدتر مطرح شد؛ از جمله ایدههایی مانند محاصره دریایی یا فشار بر مسیرهای تجاری و کشتیرانی. با این حال، ایران در برابر این فشارها با ترکیبی از مقاومت، مدیریت بحران و دیپلماسی فعال عمل کرد.
در نتیجه، نه تنها ساختار سیاسی و امنیتی ایران حفظ شد، بلکه توان منطقهای و عملیاتی آن نیز همچنان فعال باقی ماند و در برخی حوزهها حتی تقویت شد. بنابراین، امروز با وضعیتی مواجه هستیم که نه به سمت فروپاشی یا تغییر قهری حرکت کرده و نه به سمت توافق سریع؛ بلکه در یک وضعیت فرسایشی و پیچیده قرار دارد.
*ترامپ روز جمعه گفت که محاصره دریایی برداشته شده، اما در عمل چنین اتفاقی رخ نداد و سخنان او در ایران تکذیب شد. دلیل این رفتارها چیست؟
در این روند، بخش مهمی از راهبرد طرف مقابل مبتنی بر جنگ روانی و فشار چندلایه است. هدف این بوده که ایران از طریق تهدید نظامی، فشار سیاسی، عملیات رسانهای و ایجاد محدودیتهای اقتصادی و حتی تلاش برای کنترل مسیرهای دریایی و ایجاد نوعی محاصره غیرمستقیم، در موقعیت ضعف قرار گیرد.
در همین چارچوب، تلاشهایی برای فشار بر تنگهها و مسیرهای حیاتی تجارت دریایی نیز مطرح شده است تا از این طریق هزینههای اقتصادی و سیاسی افزایش یابد و ایران به پذیرش خواستهها تن دهد.
اما در مقابل، ایران با عقلانیت در دو سطح عمل کرده است: از یکسو در حوزه نظامی توان بازدارندگی خود را حفظ کرده و از سوی دیگر، در حوزه دیپلماسی فعال باقی مانده است. همین ترکیب باعث شده فشارها به نتیجه نهایی نرسد.
نکته مهم این است که ایران نهتنها در برابر فشارها عقبنشینی نکرده، بلکه در برخی حوزهها توانسته مدیریت مسیرهای دریایی و تعاملات منطقهای را نیز در دست داشته باشد و همین موضوع باعث افزایش پیچیدگی معادله برای طرف مقابل شده است.
از طرف دیگر، همراهی کامل کشورهای منطقه با این سیاستها وجود نداشته و همین مسئله باعث شده طرحهایی مانند محاصره دریایی یا فشار حداکثری عملاً بهطور کامل اجرایی نشود و بیشتر در سطح تهدید یا جنگ روانی باقی بماند.
*به نظر شما همچنان احتمال درگیری نظامی گسترده وجود دارد؟
به نظر میرسد گزینه نظامی همچنان بهعنوان یک ابزار فشار در ادبیات سیاسی وجود دارد، اما اجرای آن با محدودیتهای بسیار جدی مواجه است.
از یکسو، آمریکا و متحدانش تلاش کردهاند با استقرار نیرو در منطقه و ایجاد فشار نظامی و امنیتی، نوعی بازدارندگی یا آمادگی برای اقدام احتمالی ایجاد کنند. اما در عمل این وضعیت نشان میدهد که تصمیمگیری برای جنگ گسترده ساده نیست.
از سوی دیگر، کشورهای منطقه از جمله عربستان، قطر و برخی بازیگران دیگر، تمایل چندانی به ورود به یک درگیری گسترده ندارند و تلاش میکنند تنش کنترل شود. حتی برخی کشورها که پایگاههای آمریکا در آنها مستقر است، در عمل همراهی کامل با سناریوهای تهاجمی ندارند.
در کنار این موارد، ایران نیز با توجه به توانمندیهای دفاعی و منطقهای خود، شرایطی ایجاد کرده که هرگونه اقدام نظامی را با ریسک بالا مواجه میکند.
بنابراین، آنچه بیشتر مشاهده میشود استفاده از گزینه نظامی بهعنوان ابزار فشار و تهدید است، نه یک سناریوی عملی قطعی برای اقدام گسترده.
*در چنین شرایطی شما آینده پیشروی مذاکرات ایران و آمریکا را چطور میبینید؟
به نظر میرسد طرف آمریکایی بهدنبال کسب یک دستاورد قابل ارائه در عرصه سیاسی داخلی خود است؛ دستاوردی که بتواند بهعنوان موفقیت در سیاست خارجی معرفی شود.
اما واقعیت این است که اختلافات بنیادی میان دو طرف همچنان پابرجاست. ایران بر مواضع اصولی خود، از جمله بر حفظ ۴۰۰ کیلو اورانیوم با غنای ۶۰ درصد و حق غنیسازی و فعالیتهای هستهای صلحآمیز تحت نظارت بینالمللی، تأکید دارد و بارها اعلام کرده که زیر فشار حاضر به عقبنشینی اساسی نیست.
در چنین شرایطی، رسیدن به یک توافق جامع و پایدار بسیار دشوار به نظر میرسد. در مقابل، محتملترین سناریو شکلگیری توافقهای محدود، مرحلهای یا نوعی آتشبس بلندمدت است که بتواند از شدت تنشها بکاهد، اما اختلافات بنیادین را حل نکند.
در نهایت باید گفت این روند بهشدت وابسته به تحولات منطقهای و بینالمللی است و هر تغییر در موازنه قدرت میتواند مسیر مذاکرات را دگرگون کند؛ بنابراین وضعیت همچنان شکننده و غیرقابل پیشبینی باقی میماند.