افزایش دی‌اکسیدکربن خون چه بلایی سر بدن می‌آورد؟
در حالت طبیعی، بدن دی اکسید کربن حاصل از سوخت و ساز سلول ها را از طریق خون به ریه ها منتقل می کند تا با بازدم از بدن خارج شود. هنگامی که تهویه ریه ها کاهش پیدا می کند، این گاز در خون تجمع می یابد.
دی اکسید کربن یکی از محصولات طبیعی فعالیت سلول‌های بدن است که از طریق ریه‌ها دفع می‌شود. اگر تنفس به اندازه کافی موثر نباشد و بدن نتواند این گاز را به میزان لازم خارج کند، سطح آن در خون افزایش می‌یابد. این وضعیت که هایپرکاپنی (Hypercapnia) نام دارد، می‌تواند در اثر بیماری‌های ریوی، اختلالات تنفسی، ضعف عضلات تنفسی یا مصرف برخی داروها ایجاد شود. شدت علائم آن از سردرد و خواب آلودگی تا اختلال هوشیاری و نارسایی تنفسی متغیر است.
هایپرکاپنی چیست؟
در حالت طبیعی، بدن دی اکسید کربن حاصل از سوخت و ساز سلول‌ها را از طریق خون به ریه‌ها منتقل می‌کند تا با بازدم از بدن خارج شود. هنگامی که تهویه ریه‌ها کاهش پیدا می‌کند، این گاز در خون تجمع می‌یابد.
در بزرگسالان سالم، فشار جزئی دی اکسید کربن خون سرخرگی معمولا بین ۳۵ تا ۴۵ میلی متر جیوه است. مقادیر بالاتر از ۴۵ میلی متر جیوه می‌تواند نشانه هایپرکاپنی باشد.
علائم افزایش دی اکسید کربن خون
علائم به میزان افزایش دی اکسید کربن و سرعت ایجاد آن بستگی دارند. در موارد خفیف یا تدریجی ممکن است فرد با سردرد، خواب آلودگی، خستگی، سرگیجه، گرگرفتگی پوست و دشواری در تمرکز مواجه شود.
در موارد شدید، گیجی قابل توجه، اختلال ضربان قلب، انقباض عضلات، تشنج و کاهش سطح هوشیاری ممکن است رخ دهد. سردرد همراه با خواب آلودگی شدید یا گیجی، به ویژه در فردی که بیماری تنفسی دارد، نیازمند بررسی پزشکی است. اختلال هوشیاری، تشنج یا دشواری شدید تنفس وضعیت اورژانسی محسوب می‌شود.
مهم‌ترین دلایل افزایش دی اکسید کربن
بیماری مزمن انسدادی ریه: بیماری مزمن انسدادی ریه (COPD) شامل برونشیت مزمن و آمفیزم است. این بیماری‌ها جریان هوا را محدود می‌کنند و در مراحل پیشرفته ممکن است دفع دی اکسید کربن را مختل کنند.
اختلالات تنفسی هنگام خواب: آپنه انسدادی خواب با وقفه‌های مکرر در تنفس همراه است. در برخی افراد، به ویژه مبتلایان به چاقی و سندرم کاهش تهویه ناشی از چاقی، ممکن است افزایش مزمن دی اکسید کربن نیز رخ دهد. البته آپنه خواب به تنهایی به معنای ابتلا به هایپرکاپنی نیست.
اختلالات عصبی و عضلانی: بیماری‌هایی مانند اسکلروز جانبی آمیوتروفیک (ALS)، میاستنی گراویس و دیستروفی عضلانی می‌توانند عضلات مسئول تنفس را ضعیف کنند و توانایی دفع دی اکسید کربن را کاهش دهند.
مصرف برخی داروها: داروهای مخدر و آرام بخش ها، از جمله بنزودیازپین ها، در صورت مصرف بیش از حد یا در افراد مستعد می‌توانند مرکز کنترل تنفس را سرکوب کنند.
سایر عوامل: آسم شدید، آسیب‌های مغزی، برخی بیماری‌های عصبی، کمبود آلفا ۱ آنتی تریپسین و تماس با شرایطی که تهویه طبیعی را مختل می‌کنند نیز ممکن است در بروز این وضعیت نقش داشته باشند.
آیا ماسک باعث افزایش دی اکسید کربن خون می‌شود؟
شواهد علمی از این ادعا که استفاده معمول از ماسک‌های پارچه‌ای یا جراحی باعث تجمع خطرناک دی اکسید کربن در خون افراد سالم می‌شود، حمایت نمی‌کنند. دی اکسید کربن می‌تواند از مواد ماسک و اطراف آن عبور کند و با بازدم خارج شود.
هایپرکاپنی چگونه تشخیص داده می‌شود؟
مهم‌ترین روش تشخیص، آزمایش گاز خون سرخرگی (ABG) است که میزان دی اکسید کربن، اکسیژن و اسیدیته خون را اندازه گیری می‌کند. بسته به شرایط بیمار، پزشک ممکن است آزمایش عملکرد ریه، تصویربرداری قفسه سینه و بررسی خواب را نیز درخواست کند.
روش‌های درمان و کنترل
درمان به علت زمینه‌ای و شدت افزایش دی اکسید کربن بستگی دارد. در برخی بیماران از دستگاه‌های کمک تنفسی غیرتهاجمی مانند بای پپ استفاده می‌شود. در موارد شدیدتر ممکن است لوله‌گذاری و تهویه مکانیکی ضرورت پیدا کند.
درمان بیماری زمینه ای، استفاده از داروهای گشادکننده مجاری تنفسی در موارد لازم، ترک سیگار و کاهش تماس با آلاینده‌ها نیز اهمیت دارد. اکسیژن درمانی ممکن است برای بیمارانی که کمبود اکسیژن دارند ضروری باشد، اما اکسیژن به تنهایی دی اکسید کربن اضافی را دفع نمی‌کند و در برخی بیماران مبتلا به نارسایی تنفسی باید با نظارت پزشکی تنظیم شود.
چگونه می‌توان از هایپرکاپنی پیشگیری کرد؟
ترک سیگار، کنترل بیماری‌های ریوی، حفظ وزن در محدوده سالم، فعالیت بدنی متناسب با توان فرد و پرهیز از تماس طولانی مدت با دود و مواد شیمیایی محرک می‌توانند به حفظ سلامت دستگاه تنفسی کمک کنند. همچنین افرادی که داروهای آرام بخش یا مخدر مصرف می‌کنند، باید درباره خطر کاهش تنفس با پزشک مشورت کنند.
در صورت وجود بیماری‌های تنفسی مزمن یا اختلالات تنفسی هنگام خواب، پیگیری و درمان منظم اهمیت دارد. این مطلب به منزله تشخیص پزشکی نیست و صرفا با هدف اطلاع‌رسانی تهیه شده است.