چرا بعضی ماههای قمری ۲۹ روزه و بعضی ۳۰ روزهاند؟
شاید برای بسیاری این سؤال پیش آمده باشد که چرا بعضی ماههای قمری ۲۹ روزهاند و بعضی ۳۰ روزه؛ آیا ماهها همیشه باید یکی در میان ۳۰ و ۲۹ روز باشند؟ پاسخ این است که ماجرا به تفاوت میان «ماه حسابی» و «ماه هلالی» برمیگردد؛ جایی که رؤیت هلال میتواند نظم ظاهراً ثابت تقویم را تغییر دهد.
آیا ممکن است دو ماه قمری متوالی ۲۹ روز باشد؟ منجّمان به دو نوع ماه قمری قائل شده اند: ۱- «ماه حسابی»؛ که برای ثبت تاریخ و وقایع است و به صورت منظم همواره به ترتیب، ۳۰ در ماه نخست و ۲۹ در ماه بعد و به همین ترتیب تا آخر حساب میشود. ۲- «ماه هلالی»؛ ماهی است که به وسیله رؤیت هلال با چشم، ثابت میشود در اثر یک حرکت نوسانی خفیف که در ماه هست، ممکن است چند ماه متوالی ۳۰ روز باشد. یعنی ماه در کمتر از این مقدار دیده نشود؛ و ممکن است سه ماه متوالی ۲۹ روز باشد؛ یعنی در ۲۹ روز بطور متوالی دیده شود.
چرا ماه قمری همیشه ۳۰ روزه نیست؟
در پاسخ به این سؤال، ابتدا باید به سوال دیگری پاسخ داده شود که: «چرا برخی از ماههای قمری ۲۹ روز و برخی دیگر ۳۰ روز است؟».
در پاسخ سوال مقدماتی باید بگوییم که: «گردش ماه به دور زمین در مدت سی روز تمام نیست بلکه در ظرف ۲۹ روز و ۱۲ ساعت و ۴۴دقیقه و ۳ثانیه است؛ از این نظر، قسمتی از ماههای قمری ۲۹ روز در ماههای متوالی با هم ضمیمه شده، یک روز را تشکیل میدهند و از این نظر گاهی ماه قمری ۳۰ روز تمام میشود».
طبق پاسخ یاد شده، سؤال اصلی ما به شرح زیر مطرح میگردد که: آیا میتوان گفت که هیچ گاه نباید دو ماه قمری متوالی ۲۹ روز باشد؟ زیرا به ملاحظه اضافه شدن مقدار زاید از ۲۹ روز به ماه بعد، باید ماه دوم همیشه ۳۰ روز تمام باشد نه کمتر، در صورتی که گاهی دو ماه پی در پی ۲۹ روز میشود. گذشته از این، اگر دو ماه پی در پی ۳۰ روز تمام باشد، نباید ماه سوم از ۲۹ روز تجاوز کند؛ پس هرگاه هلال غیر قابل رؤیت شود، باید بعد از گذشتن دو ماهی که ۳۰ روز حساب شده است، ماه سوم را ۲۹ روز قرار دهیم، با این که در کتب فقها دیده میشود که باید هر ماه را ۳۰ روز حساب کنیم، مگر این که یقین به کمبود ماه پیدا شود.
جواب: میدانیم که مدّت هر ماه قمری مبنی بر یک دوره گردش ماه به دور زمین است.
از آن جا که منجّمان مجبورند عدد ایّام هر ماه را با عدد صحیح بیان کنند – زیرا در ثبت تاریخ وقایع نمیتوان از روز سیام ماه، نصفش را متعلّق به ماه قبل گرفت و نصف دیگرش را به ماه بعد داد – ناچار ماه قمری باید حداقل ۲۹ روز و حداکثر ۳۰ روز تمام حساب شود. در این صورت منجّمان به دو نوع ماه قمری قائل شده اند:
۱– ماه حسابی
۲– ماه هلالی
چون مدّت یک ماه قمری ۱۲ ساعت و ۴۴ دقیقه و ۳ ثانیه، از ۲۹ روز زیادتر است و این کسر بیشتر از نصف شبانه روز میباشد، لذا ماه اوّل سال را (محرّم) ۳۰ روز میگیرند و ماه دوم (صفر) را ۲۹ روز و به همین ترتیب تمام ماههایی را که در مرتبه فرد (۳.۵، ۷.۹، ۱۱) واقع میشوند ۳۰ روز و ماههایی که در مرتبه زوج میباشند ۲۹ روز محسوب میدارند و اینهارا «ماه حسابی» میگویند؛ بنابراین، هرگز دو ماه متوالی ۳۰ روز و یا دو ماه متوالی ۲۹ روز نیست، بلکه همواره به ترتیب ۳۰ در ماه نخست و ۲۹ در ماه بعد و به همین ترتیب تا آخر حساب میشود؛ ولی منظور از «ماه هلال»، ماهی است که به وسیله رؤیت هلال با چشم، ثابت میشود و مدار احکام اسلامی بر همین ماه استوار است.
اکنون این سؤال پیش میآید که: «چرا فقها «ماه حسابی» را معتبر ندانسته اند؟ »
از آن جا که در دستورات و روایات اسلامی رؤیت هلال موضوع برای روزه گرفتن و یا افطار کردن، معرّفی شده است، چنان که در روایات ما وارد شده: «صُم لِلرّؤیَةِ وَافْطِرْ لِلرُّؤیَةِ»؛ (با رؤیت هلال روزه بگیرید و با رؤیت هلال افطار کنید)، (۱) مدّت هر ماه هلالی را از رؤیت هلال تا رؤیت ماه بعد میدانند؛ نه به محاسبه ۳۰ روز و ۲۹ روز.
امّا، در اثر یک حرکت نوسانی خفیف که در ماه هست، ممکن است چند ماه متوالی – حداکثر چهار ماه– ۳۰ روز باشد: یعنی، ماه در کمتر از این مقدار دیده نشود؛ و ممکن است سه ماه متوالی ۲۹ روز باشد؛ یعنی در ۲۹ روز بطور متوالی دیده شود. (۲). (۳)
پی نوشت:
(۱). الإستبصار، ج ۲، ص ۶۴، باب علامة أول یوم من شهر رمضان.
(۲). برای توضیح بیشتر به تقاویم یک دوره سی ساله، و شرح زیج الغ بیک که دانشمند معروف اسلامی «قوشجی» آن را شرح کرده، مراجعه فرمایید.
(۳). گرد آوری از کتاب: پاسخ به پرسشهای مذهبی، آیت الله العظمی مکارم شیرازی، آیت الله العظمی جعفر سبحانی، نسل جوان، چاپ سوم، ص ۶۵۶.
منبع: پایگاه اطلاعرسانی دفتر آیتالله مکارم شیرازی