اسکرین‌شات؛ حافظه‌ای که ممکن است به فراموشی کمک کند

به گزارش گروه دانش و سلامت چندثانیه آنلاین: چند بار برایتان پیش آمده که از یک پیام، مطلب، آدرس، قیمت، دستور غذا یا پست اینستاگرامی اسکرین‌شات بگیرید و با خودتان بگویید «بعداً بهش برمی‌گردم»؟ اگر گالری گوشی‌تان پر از تصاویری است که قرار بوده روزی دوباره آنها را ببینید، احتمالاً شما هم بخشی از اطلاعات روزمره زندگی‌تان را به حافظه گوشی سپرده‌اید. اما همین عادت ساده می‌تواند یک سؤال مهم ایجاد کند: وقتی مطمئن باشیم اطلاعات همیشه در تلفن همراه‌مان باقی می‌ماند، آیا مغز برای به خاطر سپردن آنها همان تلاش قبلی را انجام می‌دهد؟

اسکرین‌شات گرفتن به خودی خود نه خطرناک است و نه لزوماً باعث ضعیف شدن حافظه می‌شود. این قابلیت حتی می‌تواند یک ابزار بسیار مفید برای ثبت اطلاعات باشد. مسئله بیشتر به نحوه استفاده از آن برمی‌گردد. زمانی که فرد چیزی را فقط ذخیره می‌کند و دیگر هیچ‌وقت به آن برنمی‌گردد، ممکن است بین «داشتن اطلاعات» و «دانستن اطلاعات» فاصله ایجاد شود. تصویر در گوشی باقی مانده است، اما ممکن است بخش زیادی از محتوای آن هرگز وارد حافظه بلندمدت فرد نشده باشد.

مغز برای یادگیری یک مطلب، تنها به دیدن آن نیاز ندارد. توجه، پردازش، ارتباط دادن اطلاعات جدید با دانسته‌های قبلی و تلاش برای یادآوری، همگی در ماندگار شدن اطلاعات نقش دارند. وقتی با یک مطلب مواجه می‌شویم و به جای تلاش برای فهمیدن یا به خاطر سپردن آن، بلافاصله از صفحه عکس می‌گیریم، ممکن است احساس کنیم وظیفه‌مان تمام شده است. در واقع، کاری که انجام داده‌ایم بیشتر «ذخیره‌سازی بیرونی» است تا یادگیری.

این پدیده در زندگی دیجیتال امروز شکل‌های مختلفی پیدا کرده است. بسیاری از افراد دیگر شماره تلفن نزدیکانشان را حفظ نمی‌کنند، چون مخاطبان گوشی این کار را انجام می‌دهند. مسیرها را کمتر به خاطر می‌سپاریم، چون نقشه‌های آنلاین همیشه آماده‌اند. برای یادآوری یک موضوع هم به جای فکر کردن، آن را جست‌وجو می‌کنیم. حتی ممکن است نام یک فیلم، بازیگر، محصول یا موضوعی را که لحظاتی قبل می‌دانستیم، فراموش کنیم چون مطمئنیم در چند ثانیه می‌توانیم دوباره آن را پیدا کنیم.

این وابستگی به منابع بیرونی به این معنا نیست که فناوری حافظه انسان را «از بین برده» است. مغز انسان همیشه بخشی از اطلاعات را در محیط اطراف خود ذخیره کرده و از ابزارهای بیرونی برای یادآوری استفاده کرده است. تفاوت امروز در حجم و سرعت این اطلاعات است. تلفن همراه تقریباً همیشه کنار ماست و می‌تواند در چند ثانیه اطلاعاتی را که لازم داریم دوباره در اختیارمان قرار دهد. همین دسترسی دائمی باعث شده بسیاری از افراد برای حفظ کردن اطلاعات، نیاز کمتری احساس کنند.

مشکل دیگری که اسکرین‌شات‌ها ایجاد می‌کنند، «انباشت اطلاعات» است. یک اسکرین‌شات برای یادآوری یک نکته می‌تواند مفید باشد؛ اما وقتی تعداد آنها به صدها یا هزاران تصویر می‌رسد، پیدا کردن اطلاعات موردنظر خودش به یک چالش تبدیل می‌شود. تصویرهای مربوط به خرید، پیام‌های مهم، مطالب آموزشی، عکس محصولات، دستورهای غذایی، پست‌های شبکه‌های اجتماعی و حتی اطلاعاتی که دیگر هیچ کاربردی ندارند، در کنار هم قرار می‌گیرند.

در چنین شرایطی، فرد ممکن است احساس کند اطلاعات زیادی در اختیار دارد، اما در عمل دسترسی مؤثر به آنها نداشته باشد. گاهی حتی فرد اسکرین‌شات موردنظر را پیدا می‌کند، اما آن‌قدر زمان گذشته که دیگر یادش نیست چرا آن را ذخیره کرده است. این همان جایی است که «ذخیره کردن» می‌تواند با «به خاطر سپردن» اشتباه گرفته شود.

از طرف دیگر، اسکرین‌شات گرفتن می‌تواند احساس کاذب اطمینان ایجاد کند. مغز می‌داند که اطلاعات در جایی قابل دسترسی است و همین موضوع ممکن است نیاز به یادآوری دقیق آن را کاهش دهد. به زبان ساده، ممکن است به جای اینکه خود اطلاعات را به خاطر بسپاریم، فقط به خاطر بسپاریم که «این اطلاعات را جایی ذخیره کرده‌ام». در این حالت، حافظه ما بیشتر مسیر رسیدن به اطلاعات را نگه می‌دارد تا خود اطلاعات را.

این موضوع در یادگیری هم اهمیت زیادی دارد. تصور کنید دانشجویی از چندین صفحه کتاب یا جزوه عکس می‌گیرد و بعد احساس می‌کند مطالب را برای مطالعه آینده کنار گذاشته است. اما اگر آن تصاویر هیچ‌وقت مرور نشوند و فرد تلاش نکند مطالب را به زبان خودش توضیح دهد یا آنها را از حافظه بازسازی کند، صرف داشتن آرشیوی بزرگ از اسکرین‌شات‌ها به معنای یادگیری نیست.

برای ماندگار شدن یک مطلب، یکی از روش‌های مؤثر این است که پس از خواندن آن، گوشی را کنار بگذاریم و تلاش کنیم بدون نگاه کردن، نکته اصلی را توضیح دهیم. همین تلاش برای یادآوری می‌تواند بسیار ارزشمندتر از چندین بار نگاه کردن منفعلانه به همان صفحه باشد. مرور مطالب در فاصله‌های زمانی مختلف نیز می‌تواند به تثبیت آنها کمک کند.

البته حذف اسکرین‌شات از زندگی روزمره نه لازم است و نه منطقی. بسیاری از اطلاعات اساساً ارزش حفظ کردن ندارند و بهتر است در جایی ذخیره شوند تا هر زمان که لازم شد به آنها دسترسی داشته باشیم. شماره پیگیری، رسید خرید، آدرس، اطلاعات سفر یا یک دستورالعمل خاص نمونه‌هایی هستند که ذخیره کردن آنها کاملاً منطقی است.

تفاوت اصلی در این است که بین «اطلاعاتی که باید بدانیم» و «اطلاعاتی که فقط باید بتوانیم دوباره پیدا کنیم» تفاوت بگذاریم. لازم نیست مغز را با حفظ کردن همه چیز پر کنیم. حافظه ظرفیت محدودی دارد و طبیعی است که انسان اطلاعات غیرضروری را فراموش کند. فناوری می‌تواند در این بخش کمک‌کننده باشد، به شرط آنکه جایگزین کامل توجه و یادگیری نشود.

حتی برای اطلاعات مهم نیز بهتر است از خودمان بپرسیم چرا آن را ذخیره می‌کنیم. اگر هدف فقط این است که بعداً دوباره آن را پیدا کنیم، اسکرین‌شات ابزار مناسبی است. اما اگر هدف یادگیری، حفظ کردن یا استفاده از اطلاعات در آینده است، بهتر است تنها به ذخیره کردن اکتفا نکنیم.

یک نکته دیگر هم اهمیت دارد: احساس اینکه «این مطلب را قبلاً دیده‌ام» با توانایی یادآوری آن تفاوت دارد. ممکن است یک تصویر یا متن بارها در گوشی ما ظاهر شود و آشنا به نظر برسد، اما اگر هنگام نیاز نتوانیم محتوای اصلی آن را بدون کمک گوشی به یاد بیاوریم، آشنایی به معنای یادگیری کامل نیست.

در نهایت، مشکل اصلی اسکرین‌شات نیست؛ مشکل زمانی شکل می‌گیرد که ذخیره کردن جای فکر کردن را بگیرد. گوشی می‌تواند حافظه بیرونی قدرتمندی برای ما باشد، اما قرار نیست هر چیزی که در آن ذخیره می‌کنیم، خودبه‌خود وارد حافظه ذهنی ما شود. اگر مطلبی واقعاً مهم است، بهتر است بعد از ذخیره کردن، آن را بخوانیم، درباره‌اش فکر کنیم، خلاصه‌اش کنیم یا تلاش کنیم بدون نگاه کردن آن را به یاد بیاوریم.

شاید دفعه بعد که انگشتتان برای گرفتن اسکرین‌شات روی صفحه می‌رود، یک سؤال ساده ارزش پرسیدن داشته باشد: «می‌خواهم این را فقط ذخیره کنم یا واقعاً می‌خواهم یادش بگیرم؟» پاسخ همین سؤال می‌تواند مشخص کند که گوشی قرار است دستیار حافظه شما باشد یا جایگزین آن.