هادیان: امروز جنگ را تمام کنیم بهتر از فردا است | توانایی هستهای به جنگ نمیارزید| بازدارندگی تنگه هرمز و موشکها معتبرتر از بمب اتم است
آیا عاقلانه است به خاطر دو روز اختلاف در تفکیک پروندهها یا جزئیات رقیقسازی اورانیوم، وارد جنگی شویم که زیرساختهای ما را ویران کند؟ امروز این جنگ را تمام کنیم بهتر از فرداست. اگر امروز جنگ رسماً پایان یابد، تا دههها هیچ رئیسجمهور آمریکایی جرأت حمله به ما را نخواهد داشت. اما اگر توافق نکنیم، هیچ اطمینانی وجود ندارد که همین هفته دوباره جنگ آغاز نشود یا تحرکات کنونی بخشی از یک عملیات فریب نباشد.
پس از ۹ ماه مقاومت ملی ایرانیان در برابر تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل، پرسشهای بنیادینی در افکار عمومی و محافل سیاسی کشور پیرامون کارآمدی مؤلفههای بازدارندگی شکل گرفته است. طرح علنی درخواست تغییر دکترین هستهای از سوی برخی نمایندگان مجلس، تریبونهای رسمی و بخشی از جامعه، این گمانه را پررنگ کرده که شاید در اختیار داشتن تسلیحات هستهای میتوانست مانع از وقوع حملات اخیر و تحمیل محاصره اقتصادی شود. اما آیا حرکت به سمت ساخت بمب اتمی در شرایط کنونی، امنیت ملی ایران را تضمین میکند یا خود به عاملی برای تشدید تهدیدات موجودیتی و شکلگیری یک مسابقه تسلیحاتی ویرانگر در منطقه بدل خواهد شد؟
ناصر هادیان، استاد برجسته علوم سیاسی دانشگاه تهران، در گفتوگوی تفصیلی با خبرآنلاین، با تفکیک دقیق میان «مطلوبیت» و «امکان» دستیابی به سلاح هستهای، تشریح میکند که چرا ساخت پنهانی بمب در سایه نفوذ اطلاعاتی سنگین دشمنان عملاً ناممکن است و در صورت فقدان توانایی «ضربه دوم»، صرفاً به معنای دعوت از خصم برای حمله پیشدستانه خواهد بود. وی با استناد به نظریه «توانایی قانونمند» و نقد دیدگاههای موازنه وحشت، هشدار میدهد که هزینههای حرکت به سوی سلاح هستهای در شرایط امروز، میتواند کشور را با خساراتی غیرقابل جبران مواجه سازد.
این تحلیلگر ارشد مسائل بینالملل در بخش دیگری از این مصاحبه، با کالبدشکافی پنج دستاورد استراتژیک ایران در جنگ اخیر، از جمله بازدارندگی تنگه هرمز، اراده پاسخگویی، انسجام ملی و شکست ابهت نظامی آمریکا، تأکید میکند که عدم درک عمیق از این پیروزی راهبردی، ممکن است تصمیمگیران را به سمت به خطر انداختن آن بر سر جزئیات تاکتیکی مذاکرات سوق دهد. از نگاه هادیان، در حالی که ادامه محاصره اقتصادی برای ایران قابل تحمل نیست و منافع اسرائیل تماماً در تداوم جنگ تعریف میشود، عبور از تعامل گزینشی و دستیابی به توافقی گامبهگام برای پایان قطعی جنگ، عقلانیترین مسیر برای تثبیت بازدارندگی درازمدت کشور است.
در ادامه متن کامل گفتوگوی خبرآنلاین را با ناصر هادیان، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران مطالعه میکنید.
داشتن سلاح هستهای الزاماً امنیت ما را تأمین نمیکند؛ بحث اصلی بر سر «امکان» و «هزینه» است
جنگها معمولاً باعث تحولات عظیمی در اذهان و افکار ملتها میشوند. تا پیش از جنگ ۱۲ روزه، به دلیل ممنوعیت شرعی و فتوای رهبری، موضوع تسلیحات هستهای در گفتوگوهای عادی مردم و رسانههای رسمی چندان رایج نبود؛ اما پس از جنگ و حتی پیش از درگیری اخیر، شاهد نامه حدود ۷۰ تا ۸۰ نماینده مجلس برای تغییر فتوا و طرح این پرسش در تریبونهای نماز جمعه و میان مردم هستیم که شاید اگر بمب اتمی داشتیم، این حمله و محاصره اقتصادی اتفاق نمیافتاد. ارزیابی شما از این رویکرد چیست؟
دلایل متعددی ممکن است وجود داشته باشد که برخی دوستان معتقد باشند بمب هستهای میتواند مانع حمله شود یا امروز بحث تغییر دکترین هستهای ایران را مطرح کنند. بخشی از این ادعاها به سطح دانش و تجربه این افراد بازمیگردد. برای کسانی که تخصص چندانی در این حوزه ندارند، طرح این ایده که «خوب است ما بمب هستهای داشته باشیم» ایرادی ندارد. در دانشگاه نیز بارها با دانشجویان مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری روابط بینالملل و حتی با یکی از همکاران متخصص فقیدم بر سر این مسئله کلنجار میرفتیم که چرا داشتن سلاح هستهای الزاماً امنیت ما را تأمین نمیکند. بنابراین، این بحث جدید نیست و تصور سادهای است که در ذهن بسیاری شکل میگیرد.
برای پاسخ به این پرسش که آیا سلاح هستهای امنیت ما را تأمین میکند یا نه، ابتدا باید روی خودِ «تهدید» تمرکز کنیم؛ باید ببینیم با چه تهدیداتی مواجه هستیم و تسلیحات هستهای دقیقاً چگونه میتواند به مهار آنها کمک کند. اگر از یک فرد عادی بپرسید آیا خوب است ایران سلاح هستهای داشته باشد، طبیعتاً پاسخ مثبت میدهد؛ زیرا آن را یک مؤلفه مهم قدرت و بازدارندگی میداند. اما بحث اصلی بر سر این است که به چه هزینهای میخواهید آن را به دست آورید و مهمتر از آن، اصلاً «امکان» دستیابی به آن وجود دارد یا خیر؟
در اینجا بیشتر بحث «امکان» مطرح است تا «مطلوبیت». اگر امکانش وجود داشت، تاکنون این کار را کرده بودیم. به دلایل متعددی این امکان وجود نداشته و ندارد؛ به عنوان نمونه، من فتوای رهبری را جزء موانع «امکان» میدانم. ممکن است شهید فخریزاده علاقه داشته که به سمت ساخت بمب برود، اما فتوایی وجود داشت که این امکان را از او سلب میکرد و نمیتوانست چنین اقدامی انجام دهد. من در مقالهای با عنوان «ایران و توانایی قانونمند» که در سال ۱۳۸۹ به همراه دکتر شانی هرمزی در پژوهشنامه علوم سیاسی منتشر کردیم، ۱۴ دلیل برشمردم که چرا امکان دستیابی به سلاح هستهای برای ایران وجود ندارد. علیرغم گذشت ۱۶ سال از چاپ آن مقاله، شاید تنها ۵ تا ۱۰ درصد نیاز به تعدیل داشته باشد و بسیاری از مباحث آن همچنان معتبر و کلیدی است.
اگر امارات سلاح هستهای داشته باشد، برتریهای متعارف ما بیمعنا میشود
یکی از محورهای مهمی که در آن مقاله به آن اشاره کردهاید، خطر بروز مسابقه تسلیحاتی در منطقه است. آیا کسانی که امروز خواهان تغییر دکترین هستند، به پیامدهای منطقهای این تصمیم توجه دارند؟
دوستانی که امروز میگویند ما باید سلاح هستهای داشته باشیم، باید به این فکر کنند که اگر ما به این سلاح برسیم، دیگران نیز به دنبال آن خواهند رفت. محمد بن سلمان صراحتاً اعلام کرده است که اگر ایران سلاح هستهای داشته باشد، عربستان نیز آن را به دست خواهد آورد. او برنامهریزی خود را به گونهای چیده که حداقل تا ۱۰ سال دیگر به آستانه هستهای — همان نقطهای که ما اکنون در آن قرار داریم — نزدیک شود.
نباید فراموش کنیم که ایران در مقایسه با کشورهای منطقه، در سایر مؤلفههای قدرت، بهویژه جمعیت و تسلیحات متعارف، از برتری آشکاری برخوردار است. اما اگر کشوری مانند امارات به سلاح هستهای دست یابد، تمام این برتریهای ما بیمعنا خواهد شد. نمونه آن هند و پاکستان است؛ هند از نظر سلاحهای متعارف بسیار پیشرفتهتر از پاکستان است، اما از زمانی که هر دو هستهای شدند، این برتری متعارف اهمیت خود را از دست داد و «موازنه وحشت» برقرار شد.
حالا اگر از بحث «امکان» عبور کنیم و وارد بحث «مطلوبیت» شویم — یعنی فرض کنیم از نظر فناوری، مواد و اقتصاد توانایی ساخت سلاح را داریم — باید بپرسیم آیا این کار به مصلحت ماست؟ امروز تهدید اصلی علیه ما از سوی آمریکا و اسرائیل است؛ اما اگر فردا کشورهای اطراف ما نیز از طریق خرید یا ایجاد زیرساخت به سلاح هستهای دست یابند، چه وضعیتی پیدا خواهیم کرد؟ البته احتمال اینکه آنها زودتر از ما به این مرحله برسند بسیار ضعیف است. امارات اکنون نیروگاه هستهای دارد اما توافق کرده در خاک خود غنیسازی نکند؛ با این حال، اگر ایران به سمت سلاح برود، امارات نیز خواستار غنیسازی خواهد شد. عربستان هم در مذاکرات خود با آمریکا به شدت روی حق غنیسازی و رسیدن به آستانه هستهای پافشاری میکند، هرچند حداقل ۱۰ سال طول میکشد تا به سطح کنونی ما برسند و در آنجا نیز به دلیل محاسبات استراتژیک مجبور به توقف میشوند. پرسش کلیدی این است: آیا ما میخواهیم در محیط امنیتی زندگی کنیم که چندین کشور پیرامون ما دارای سلاح هستهای باشند؟ اگر شرایطی بود که بدون پرداخت هیچ هزینهای و در کنار رونق اقتصادی، این سلاح را در اختیار داشتیم، هر کسی میگفت چرا فرانسه و انگلیس داشته باشند و ما نداشته باشیم؛ اما مسئله به این سادگی نیست.
تنها راه آزمون نظریه موازنه وحشت، وقوع خودِ جنگ هستهای است
برخی با استناد به نمونه هند و پاکستان استدلال میکنند که دستیابی به تسلیحات هستهای و ایجاد «توازن وحشت» در منطقه، میتواند بازدارندگی ایجاد کند و مانع از وقوع جنگ شود. آیا چنین توازنی مطلوب نیست؟
این دیدگاه متعلق به «کنت والتز»، یکی از مهمترین نظریهپردازان روابط بینالملل است. او معتقد بود گسترش سلاح هستهای چیز بدی نیست؛ زیرا جنگ هستهای آنقدر پرهزینه است که هیچکس آغازگر آن نخواهد بود و به همین دلیل پس از جنگ جهانی دوم، هیچ جنگ هستهای رخ نداده است؛ بهویژه زمانی که دو طرف به توانایی «ضربه دوم» برسند و دکترین نابودی تضمینشده متقابل (MAD) مانند آمریکا و شوروی حاکم شود.
من ۴۰ سال پیش، در سال ۱۹۸۶ که دانشجو بودم، مقالهای در نقد والتز از زاویه فلسفه علم نوشتم و این پرسش را مطرح کردم که گزاره او چگونه ابطالپذیر است؟ والتز تنها در یک صورت حاضر به دست کشیدن از فرضیه خود میشود و آن زمانی است که جنگ هستهای واقعاً رخ دهد! این راه بسیار پرهزینهای برای آزمون یک فرضیه است. دو تن از همکاران من در آمریکا با بازسازی شرایط بحران موشکی کوبا و گفتوگو با رابرت مکنامارا (وزیر دفاع وقت آمریکا در دوره کندی)، نشان دادند که جهان تا چه اندازه به جنگ هستهای نزدیک شده بود. در شرایط «مهآلودگی جنگ»، تصمیمات الزاماً در محیطی شفاف اتخاذ نمیشوند و اگر در همان لحظات حساس تماسی میان مسکو و واشنگتن برقرار نشده بود، فاجعه رخ میداد.
بشریت مسیر معقولتری را در قالب معاهده عدم اشاعه (NPT) برگزید که یکی از ارکان آن خلع سلاح است؛ یعنی از میان ۹ کشور دارنده سلاح، ۴ کشور اساساً نباید آن را داشته باشند و ۵ کشور دیگر نیز باید در مسیر خلع سلاح قرار گیرند. هرچند آنها به این تعهد عمل نمیکنند و در حال نوسازی زرادخانههای خود هستند، اما این به معنای آن نیست که حرکت به سمت گسترش سلاح هستهای مسیر درستی است.
با این نفوذ اطلاعاتی، ساخت پنهانی بمب بالای ۹۰ درصد لو میرود
مدافعان تغییر دکترین معتقدند معاهده NPT امروز به یک تله تبدیل شده که دستوپای ایران را بسته است؛ به طوری که هم از داشتن سلاح محرومیم و هم تحریم و محاصره میشویم، در حالی که اطراف ما را روسیه، پاکستان، هند، اسرائیل و سلاحهای استراتژیک مستقر در ترکیه احاطه کردهاند. در این شرایط واقعگرایانه، چه باید کرد؟
اگر بخواهیم در عالم واقع تصمیم بگیریم، باید بپرسیم در صورت اراده برای ساخت سلاح، دقیقاً چگونه میخواهیم آن را بسازیم؟ مدافعان ساخت سلاح ادعا میکنند میتوانیم به صورت مخفیانه اورانیوم را تا ۹۰ درصد غنیسازی کنیم. بله، غنیسازی ۹۰ درصد برای ما کاملاً ممکن است و شاید ظرف ۱۰ تا ۱۴ روز بتوانیم از ۶۰ درصد به ۹۰ درصد برسیم؛ این بخش پیچیده ماجرا نیست.
اما آنچه کار را به شدت پیچیده میکند، مراحل پس از غنیسازی برای تبدیل مواد به یک سلاح معتبر و قابل ارسال است. ابتدا باید به یک انفجار خام هستهای موفق دست یابید که نیازمند چاشنی انفجاری پیچیده است و فاصله زیادی با صرفاً داشتن اورانیوم ۹۸ درصد دارد. مرحله بعد، کوچکسازی و نصب آن روی کلاهک است. از آنجا که ما هواپیمای استراتژیک برای حمل بمب نداریم، محتملترین گزینه برای ما موشک است؛ بنابراین باید کلاهک را روی موشکی با قابلیت حمل سلاح هستهای سوار کرد. بسیاری از متخصصان معتقدند طی کردن این مراحل دو سال زمان میبرد؛ من میگویم شاید این برآورد اغراقآمیز باشد و بتوان با شبیهسازی آن را به ۶ ماه کاهش داد.
حال در شرایطی که اسرائیل و آمریکا چنین نفوذ اطلاعاتی گستردهای دارند — به طوری که از محل جلسات رهبری و فرماندهان ما مطلع میشوند — برای من بسیار عجیب است که کسی تصور کند آنها متوجه غنیسازی ۹۸ درصدی و مراحل ساخت و نصب چاشنی و کلاهک نخواهند شد. به احتمال بالای ۹۰ درصد، آنها در همان مراحل میانی متوجه این روند میشوند.
سلاح هستهای بدون توان ضربه دوم، دعوت به حمله است
حتی اگر فرض کنیم این مراحل به صورت پنهانی طی شد و به سلاح رسیدیم، آیا این سلاح مانع از وقوع جنگهای آینده نخواهد شد؟
فرض کنیم همه این مراحل را بدون لو رفتن طی کردیم و به یک موشک هستهای رسیدیم. تا زمانی که به توانایی «ضربه دوم» (Second Strike) نرسیدهایم — یعنی توانایی پاسخگویی ویرانگر پس از خوردن ضربه اول دشمن — داشتن یک یا چند موشک هستهای نه تنها بازدارنده نیست، بلکه دقیقاً «دعوت به حمله» است. آیا دشمن صبر میکند تا ما تعداد موشکهایمان را افزایش دهیم و مراحل را کامل کنیم؟ قطعاً خیر؛ پیش از آن به ما حمله خواهد کرد. (البته به باور من، استقرار گلولههای توپ هستهای در لبنان و سوریه به مراتب امکانپذیرتر و بازدارندهتر از موشک است.)
اصلاً فرض کنیم هم سلاح داریم و هم توان ضربه دوم؛ آیا این مانع از وقوع جنگهای متعارف میشود؟ سلاح هستهای میتواند از جنگ جهانی جلوگیری کند، اما مانع جنگهای منطقهای و متعارف نمیشود. روسیه دارای بزرگترین زرادخانه هستهای است، اما آیا این مانع از حمله اوکراین به خاک روسیه شد؟ یا مثلا در همین جنگ اسرائیل و آمریکا که هر دو دارای سلاح هستهای هستند به ما حمله کردند، مگر باعث شد که ما به آنها حمله نکنیم؟ ما هم به اسرائیل حمله کردیم و هم پایگاهها و نیروها و منافع آمریکایی را هدف قرار دادیم. سلاح هستهای آنها مانع نشد که به آنها حمله نکنیم. سلاح هستهای تنها از تهدید علیه «بقا» جلوگیری میکند. اسرائیل اگر بقایش در خطر بیفتد حتماً از آن استفاده میکند و ما هم اگر داشتیم در زمان تهدید بقا استفاده میکردیم؛ اما در جنگهای محدود و متعارف کاربردی ندارد.
برخی به اظهارات رئیسجمهور آمریکا در دوران جنگ استناد میکنند که گفت اگر ایران سلاح هستهای داشت، مانند کره شمالی با زبان دیگری با آن صحبت میکردم. پاسخ شما به این استدلال چیست؟
این افراد فقط آن بخش از حرفهای ترامپ را میپذیرند که به نفع استدلال خودشان است. همین فرد ضربالاجل تعیین کرد و گفت میخواهم تمدن شما را نابود کنم، اما در عمل جور دیگری رفتار کرد. به اعتقاد من، آمریکا — به جز شاید دو یا سه روز — به دنبال تغییر رژیم در ایران نبود؛ اسرائیل به دنبال تغییر رژیم بود، نه آمریکا. بنابراین، بقای ما در این جنگ در معرض تهدید مستقیم آمریکا نبود که بگوییم داشتن سلاح هستهای میتوانست مفید باشد.
از سوی دیگر، کسانی که میگویند ما تاکنون همه هزینهها از تحریم و محاصره تا جنگ را پرداختهایم، توجه ندارند که هزینه حرکت به سمت ساخت سلاح هستهای اصلاً قابل مقایسه با جنگ ۱۲ روزه یا ۴۰ روزه اخیر نیست. اگر به سمت ساخت سلاح برویم، بقیه دنیا نیز به آمریکا و اسرائیل ملحق میشوند و روایت آنها را میخرند. در آن صورت، حمله به ایران محدود نخواهد بود؛ تمام زیرساختها، پلها و شریانهای حیاتی کشور را نابود میکنند. نمونه کره شمالی نیز قابل مقایسه با ایران نیست. امروز اگر تصمیم به ساخت سلاح بگیریم، هزینهاش آنقدر سنگین خواهد بود که نه تنها به بمب نمیرسیم، بلکه کشور را در معرض خساراتی همچون ناامنی شدید، جنگ داخلی و حتی خطر تجزیه قرار میدهیم. هر تصمیمگیرندهای باید بداند که اگرچه داشتن سلاح بدون هزینه مطلوب است، اما پرداخت «هر هزینهای» برای آن غیرقابل قبول است.
طرح بحث تغییر دکترین در داخل، اگر با هدف ارسال پیام به دشمن باشد، غیرمفید نیست
مفهوم «توانایی ضربه دوم» را که در ادبیات هستهای بسیار تکرار میشود، دقیقتر توضیح دهید. آیا ایران در برابر آمریکا یا اسرائیل چنین ظرفیتی دارد؟
توانایی ضربه دوم به این معناست که هرگاه کشور متخاصم به شما حمله اتمی کرد، پس از دریافت ضربه اول، همچنان این ظرفیت را داشته باشید که با سلاح هستهای خصم را نابود کنید. در این حالت، هر دو طرف به این نتیجه میرسند که آغاز جنگ به صرفه نیست. ما در برابر آمریکا احتمالا چنین توانی نداریم و در برابر اسرائیل نیز با توجه به سامانههای پدافند هوایی پیشرفته آنها و برخورداریشان از سهگانه پرتاب زمینپایه، هواپایه و زیردریایی، شرایط بسیار دشواری داریم. ما تنها واسطه پرتاب زمینپایه (موشک) داریم که البته اگر تعداد آن کافی باشد، میتواند بر اساس «دکترین ابهام» (یعنی تردید دشمن نسبت به اینکه آیا میتواند همه آنها را رهگیری کند یا نه) نوعی بازدارندگی ایجاد کند. البته تمام این محاسبات بر فرض «عقلانیت» استوار است؛ یعنی هر دو طرف به بقای خود اولویت میدهند.
با این حال، طرح بحث تغییر دکترین هستهای در فضای داخلی میتواند یک کارکرد دیگر نیز داشته باشد: ارسال پیام به طرف مقابل. این پیام که اگر فشارها را بیش از حد افزایش دهید، آن فتوایی که پیشتر مانع ساخت بمب بود ممکن است تغییر کند و این به یک مطالبه عمومی تبدیل شود؛ بنابراین انتظارات خود را معقول کنید و به سمت صلح بیایید. اگر هدف از دامن زدن به این مباحث، ارسال چنین سیگنالی در میدان دیپلماسی باشد، من آن را غیرمفید نمیدانم.
حاضر نیستم هزینه جنگ را حتی برای کسب «توانایی قانونمند» بپردازم
آیا بهتر نیست از همین امروز روی زیرساختهایی مانند ساختار فرماندهی و واسطههای پرتاب کار کنیم تا در صورت نیاز آینده، ظرفیت لازم را داشته باشیم؟
محور اصلی مقاله من و همکارم دقیقاً همین تفکیک مفهومی بود. در حالی که ما میگفتیم دنبال انرژی و پزشکی هستیم و غربیها مدعی بودند دنبال بمبیم، من برای نخستین بار در سال ۲۰۰۳ یا ۲۰۰۴ در کمیته روابط خارجی سنای آمریکا بحث «ظرفیت» (Capability) را مطرح کردم. ما این ظرفیت را به دو دسته «توانایی قانونمند» و «توانایی کامل» تقسیم کردیم و از توانایی قانونمند حمایت نمودیم.
توانایی کامل شامل سه بخش است: نخست، اشراف به دانش و فناوری چرخه سوخت (که غنیسازی یکی از هفت مؤلفه آن است)؛ دوم، داشتن سیستم معتبر ارسال (مانند موشک، شناور، زیردریایی یا توپخانه که همگی سلاحهای متعارف هستند و منع قانونی ندارند)؛ و سوم، صرفاً «مطالعه» درباره سلاح بدون ایجاد آزمایشگاه یا انجام آزمایش، که طبق قرائت مسلط حقوقی، خلاف قوانین بینالمللی و آژانس بینالمللی انرژی اتمی است. دو بخش اول «توانایی قانونمند» را میسازد و با افزودن بخش سوم، «توانایی کامل» شکل میگیرد که همچنان با سلاح هستهای فاصله دارد.
با این وجود، هر کسی که وارد این بحث میشود باید به سه پرسش کلیدی پاسخ دهد: چه میخواهی؟ برای چه هدفی میخواهی (از میان ۵ هدف سیاست خارجی)؟ و حاضر به پرداخت چه هزینهای برای آن هستی؟ من شخصاً با وجود اینکه خود مبدع و حامی گزینه «توانایی قانونمند» بودهام، اما حاضر نیستم برای کسب آن ۵۰۰ میلیارد دلار خسارت یا هزینه جنگ و از دست رفتن فرماندهان و عزیزانمان را بپردازم.
ارزش ندارد به خاطر دو روز اختلاف در ترتیب اقدامات، وارد جنگ شویم
با توجه به برآوردهایی مانند اظهارات آقای ظریف مبنی بر ۵۰۰ میلیارد دلار منفعت از دست رفته برای غنیسازی و وقوع دو جنگ، آیا نظر شما نسبت به ۱۶ سال پیش تغییر کرده است؟
شرایط امروز کاملاً متفاوت است. زمانی که در سال ۱۳۸۹ از توانایی قانونمند حمایت کردم، جنگی رخ نداده بود. در بحث با آقای زیباکلام نیز گفتم اگر به روز اول بازمیگشتیم، با توجه به موقعیت بینالمللی ما، شاید شروع این برنامه اشتباه بود؛ اما وقتی هزینهها را داده بودیم، دیگر نمیشد آن را رها کرد و برجام در سال ۱۳۹۴ نشان داد که این مسیر شدنی بود. در برجام، ما غنیسازی ۳.۶۷ درصد و ۳۰۰ کیلو ذخیره را حفظ کردیم و غنیسازی تعلیق نشد. آنها مفهوم «گریز هستهای یکساله» را بر مبنای چهار فاکتور (نوع و تعداد سانتریفیوژ، میزان ذخایر و خلوص غنیسازی) ساختند و زیرکانه آن را به جای زمان ساخت بمب جا انداختند، در حالی که از داشتن مواد تا ساخت بمب دو سال فاصله است.
برجام یعنی «نه به جنگ»، اما ترامپ با پاره کردن آن، بستر را برای جنگ آماده کرد. امروز شرایط تغییر کرده، دو جنگ رخ داده و محدودیتهایی برای برنامه هستهای ما ایجاد شده است. اکنون دعوای اصلی نه بر سر اصل غنیسازی، بلکه بر سر «ترتیب» اقدامات و تفکیک (دیلینک کردن) موضوع تنگه هرمز از مذاکرات هستهای است. از ۶۰ روز به ۳۰ روز، سپس ۷ روز و اکنون به دو روز رسیدهایم؛ یعنی شما امروز اقدام کنید و ما فردا تنگه را باز میکنیم. به باور من، اصلاً ارزش ندارد به خاطر دو روز تقدم و تأخر، کل کشور را دوباره وارد جنگ کنیم. دشمن خود را هرگز نباید احمق فرض کرد؛ او میداند که اکنون پایش را روی گلوی ما گذاشته است.
در موضوع غنیسازی نیز گرچه کلمات همان معامله ۲۳ ساله است، اما ماهیتش فرق کرده است. درباره ذخایر اورانیوم ۶۰ درصد، طرف مقابل پذیرفته که به جای خروج، در داخل ایران رقیق شود. البته دموکراتها به ترامپ میگویند این مشکل را خودت با خروج از برجام ساختی و رقیقسازی آن دستاوردی برای تو نیست. اما اگر ترامپ بتواند به جای ۵ سال پیشنهادی ما و ۲۰ سال پیشنهادی خودش، یک تعلیق مثلاً ۱۲ ساله بگیرد، میتواند در داخل آمریکا ادعا کند کاری کرده که رؤسای جمهور قبلی نتوانستند. سایر مسائل فنی مانند بازرسیها و سانتریفیوژها زیرساختش در برجام وجود دارد و کارشناسان به راحتی حلش میکنند؛ گره اصلی، تصمیم سیاسی است.
ابهت نظامی آمریکا در جنگ با ما شکست؛ دستاوردهای این جنگ هنوز عمیقاً درک نشده است
شما بر ضرورت شناخت دستاوردهای ایران در جنگ اخیر تأکید دارید. این دستاوردهای استراتژیک دقیقاً چیست؟
متأسفانه حتی در بالاترین سطوح تصمیمگیری کشور، درک عمیقی از دستاوردهای استراتژیک این جنگ صورت نگرفته است. ما پنج دستاورد بسیار بزرگ داشتهایم:
بازدارندگی استراتژیک تنگه هرمز: ما نباید خودمان را درگیر جزئیاتی مثل عوارض و درآمدزایی از تنگه کنیم؛ اهمیت اصلی آن در ایجاد بازدارندگی است. این جنگ ثابت کرد که تا دهها سال دیگر هیچ رئیسجمهور آمریکایی — به عنوان تنها کشوری که توان جنگیدن با ما را دارد — جرأت حمله به ایران را نخواهد داشت، زیرا هزینهاش بسیار سنگین است. اورانیوم غنیشده که در اختیار داشتیم مانع حمله نشد، اما کنترل تنگه هرمز بازدارندگی واقعی ایجاد کرد.
توان و اراده پاسخگویی: بسیاری از کشورها توان نظامی دارند، اما اراده پاسخگویی به آمریکا را ندارند. ما در برابر دو قدرت، هم توان و هم اراده تلافی علیه پایگاههای آمریکا در منطقه را نشان دادیم و این پیام بسیار بازدارندهای به طرف مقابل مخابره کرد.
انسجام ملی: مردم ایران علیرغم انتقادها و نارضایتیهای جدی از حکومت و دولت، یک ضربوتقسیم استراتژیک انجام دادند و در شرایط جنگی به خیابان نریختند. حضور مردم در صحنه مانع از سوءاستفاده دشمن شد و این معادله را تثبیت کرد که حمله نظامی منجر به فروپاشی داخلی نمیشود.
افزایش قدرت نسبی ایران در منطقه: کشورهای عربی خلیج فارس که امنیت و توسعه خود را به آمریکا برونسپاری کرده بودند، دیدند واشنگتن نه تنها منافع آنها را در نظر نگرفت، بلکه وجود پایگاههای آمریکایی در خاکشان برای آنها تولید ناامنی کرد. اکنون آنها به طور جدی به این نتیجه رسیدهاند که هرگونه ترتیبات امنیتی منطقهای باید با حضور ایران و احتمالاً عراق و یمن شکل گیرد.
کاهش قدرت نسبی و نرم آمریکا در جهان: در میان چهار قدرت بینالمللی (آمریکا، چین، روسیه و اروپا)، آمریکا به دلیل نیروی دریایی، پایگاهها و دلار تنها قدرت جهانی است؛ اما ابهت نظامی آن در این جنگ آزمون شد و شکست. ناو هواپیمابری که نیروی هوایی آن از سهچهارم کشورهای جهان قویتر است، گرچه ضربات تاکتیکی زد، اما نتوانست به اهداف استراتژیک خود برسد. علاوه بر این، آغاز یک جنگ انتخابی بدون مجوز شورای امنیت و زیر پا گذاشتن حقوق بینالملل، حیثیت آمریکا را تخریب کرد و برعکس، احترام به مقاومت ایران در «جنوب جهانی» به شدت افزایش یافت.
امروز این جنگ را تمام کنیم بهتر از فرداست؛ دستاوردها را فدای جزئیات نکنیم
برخی ممکن است با شنیدن این مؤلفههای قدرت بگویند پس جنگ را ادامه دهیم تا قدرت ما بیشتر شود!
دقیقاً برعکس؛ بحث من این است که کاری نکنیم این دستاوردهای عظیم را از دست بدهیم یا در معرض تهدید قرار دهیم. آیا عاقلانه است به خاطر دو روز اختلاف در تفکیک پروندهها یا جزئیات رقیقسازی اورانیوم، وارد جنگی شویم که زیرساختهای ما را ویران کند؟ من معتقدم رقیقسازی یا واگذاری اورانیوم هر تصمیمی که باشد، باید در چهار قسط انجام شود تا یک قسط آن به سال اول رئیسجمهور بعدی آمریکا بیفتد و نوعی بازدارندگی ایجاد کند.
امروز این جنگ را تمام کنیم بهتر از فرداست. اگر امروز جنگ رسماً پایان یابد، تا دههها هیچ رئیسجمهور آمریکایی جرأت حمله به ما را نخواهد داشت. اما اگر توافق نکنیم، هیچ اطمینانی وجود ندارد که همین هفته دوباره جنگ آغاز نشود یا تحرکات کنونی بخشی از یک عملیات فریب نباشد.
محاصره اقتصادی چیزی جز جنگ با ابزار دیگر نیست و ما به سمت شکستن آن میرویم
اگر فرض کنیم جمهوری اسلامی ایران نه وارد جنگ شود و نه توافق کند و دو سال همین وضعیت جاری را ادامه دهد، چه میشود؟
همه مسئولان و کارشناسان میدانند که ادامه این وضعیت ممکن نیست. در جامعهای که حقوقها ۲۰ درصد اضافه میشود و تورم ۵۰ درصدی حاکم است، نمیتوان تداوم این شرایط را تاب آورد. ادامه وضع موجود یعنی پذیرش محاصره زمینی، هوایی و دریایی (دروازه آهنی) که آمریکا ایجاد کرده است. نمیتوان کشور بزرگی مانند ایران را که نیازهایش از طریق کشتی تأمین میشد، با قاچاق اداره کرد.
آمریکا امیدوار است با ادامه این محاصره، مردم خسته شوند و کار به نتیجه برسد؛ اما از آنجا که ما نمیتوانیم این وضعیت را تحمل کنیم، ناگزیر به سمت «شکستن محاصره» حرکت خواهیم کرد. محاصره چیزی جز جنگ با ابزار دیگر نیست و حرکت برای شکستن آن به معنای آغاز دوباره جنگ است. بنابراین، در عمل دو سناریو بیشتر وجود ندارد: یا مصالحه و مذاکره، یا جنگ.
ساختار فرماندهی ما مثل ساعت سوئیسی کار کرد؛ غرب دچار اشتباه محاسباتی شد
چرا طی ۲۳ سال گذشته، تمام تمرکز اطلاعاتی آمریکا و اسرائیل روی برنامه هستهای بود و ظرفیت ایران در تنگه هرمز تا این حد دستکم گرفته شده بود؟
این موضوع ناشناخته نبود و در ادبیات سیاسی داخل و خارج مطرح بود، اما آمریکا دچار یک اشتباه محاسباتی و توهم بزرگ شده بود. آنها تصور میکردند در صورت بسته شدن تنگه هرمز، میتوانند در کوتاهمدت آن را باز کنند. همانطور که شناخت دقیقی از توانمندیهای پهپادی و موشکی و همچنین آرایش نظامی ما نداشتند. ساختار فرماندهی ما را نباید دستکم گرفت؛ با وجود آنکه ردههای اول، دوم و تا حدودی سوم فرماندهان هدف قرار گرفتند، اما ماشین جنگی ما مانند «ساعت سوئیسی» عمل کرد و اگر در دفعه اول پس از ۱۶ تا ۱۷ ساعت پاسخ دادیم، این بار ظرف سه تا چهار ساعت واکنش نشان دادیم. این توانمندی موشکی و پهپادی مستقیماً به قدرت ما در ناامن کردن تنگه هرمز و تحمیل هزینههای چندبرابری به کشتیرانی گره خورده است.
باید از تعامل گزینشی عبور کنیم و با تنها قدرت جهانی تعامل همهجانبه داشته باشیم
شما همواره بر ضرورت یک پیمان جامع و همهجانبه و عدم تخاصم میان ایران و آمریکا تأکید داشتهاید. آیا همچنان معتقدید توافق موردی فایدهای ندارد؟
سیاست آمریکا در قبال ما «مهار به علاوه تعامل گزینشی» و سیاست ما «ضدمهار به علاوه تعامل گزینشی» بوده است. این رویکرد غلط است؛ زیرا تعامل گزینشی همواره بر سر موضوعی بوده که برای آمریکا اورژانسی است (مانند برجام) و پس از رسیدن به هدفش زیر آن زده است. ما میتوانیم فرانسه، انگلیس، روسیه یا چین را نادیده بگیریم، اما هیچ راهی برای نادیده گرفتن آمریکا به عنوان «تنها قدرت جهانی» نداریم. اگر در برجام محدودیتهایی را پذیرفتیم، از روی اجبار در برابر فشار یک قدرت جهانی بود، نه فشار اروپا.
بنابراین باید به سمت «تعامل همهجانبه» برویم و همه موضوعات از جمله عراق و یمن را روی میز بگذاریم و مسائل یمن را با عربستان حلوفصل کنیم. تعامل همهجانبه الزاماً به معنای عادیسازی روابط (نرمالایز کردن) با آمریکا نیست، اما به بهبود روابط منجر میشود. البته برای عادیسازی روابط، با شناختی که از نفوذ اسرائیل در آمریکا دارم، باید موضوع اسرائیل را نیز تدبیر کرد. امروز در کل دنیا تنها ایران و اسرائیل هستند که راهکار دو دولتی را نمیپذیرند و ما بابت این موضع هزینه سرسامآوری میپردازیم. بدون آنکه نیازی به رسمیت شناختن اسرائیل باشد، میتوانیم به صورت غیرمستقیم از طرح صلح اعراب (طرح ملک عبدالله) حمایت کنیم. حمایت از حقوق فلسطینیها که ۹۸ درصد مردم دنیا و حتی بسیاری از جوانان یهودی آمریکا حامی آن هستند، به معنای نابودی اسرائیل نیست.
منافع اسرائیل صددرصد در جنگ و تجزیه ایران است، اما آمریکا به دنبال نظم است
با توجه به موضع اسرائیل، آیا آنها اجازه شکلگیری چنین تعاملی را میدهند؟
اسرائیل صددرصد منافعش در تداوم جنگ است، زیرا هزینه اصلی را پرداخت نمیکند. اگر آمریکا به ما حمله کند و ما دو ناو آن را غرق کنیم و زیرساختهای منطقه را بزنیم و ۵۰ موشک متعارف به اسرائیل اصابت کند، باز هم اسرائیل برنده است؛ زیرا منطقه ویران میشود و غربیها با سه برابر هزینه برای بازسازی میآیند، در حالی که ایران در معرض خطر فروپاشی و تجزیه قرار میگیرد. من معتقدم آمریکا به عنوان تنها قدرت جهانی به دنبال تجزیه ایران نیست، زیرا وظیفه خود را ایجاد نظم میداند؛ اما اسرائیل از هرجومرج و تجزیه ایران سود میبرد و اکنون تلاش میکند از بیتجربگی و ناپختگی ترامپ برای کشاندن او به جنگ نهایی سوءاستفاده کند؛ کاری که اوباما و بایدن هرگز زیر بار آن نرفتند.
هیچ تضمینی در عالم واقع وجود ندارد؛ مهمترین ضمانت، اقدام گامبهگام و بازدارندگی جنگی است
نگرانی جدی در داخل کشور این است که اگر امتیاز هستهای بدهیم، چه تضمینی وجود دارد که ایران به سرنوشت معمر قذافی دچار نشود؟
این نگرانی از آنجا ناشی میشود که هنوز عمیقاً درک نکردهایم در این جنگ به پیروزی استراتژیک (و نه تاکتیکی) دست یافتهایم و اعتمادبهنفس ناشی از آن را نداریم. اولاً در عالم واقع هیچ تضمین مطلقی وجود ندارد. مهمترین ضمانت عملی، اجرای «متقابل و گامبهگام» تعهدات است؛ مثلاً رقیقسازی اورانیوم در چهار قسط انجام شود تا در برابر هر اقدام آنها، ما یک گام برداریم.
ضمانت دوم و مهمتر، همان دستاوردهای این جنگ، نحوه جنگیدن ما و کنترل تنگه هرمز است که تا دههها مانع حمله هر رئیسجمهور آمریکایی خواهد شد؛ البته به شرطی که این جنگ رسماً «پایان» یابد. تا زمانی که پایانی برای جنگ اعلام نشود و توافقی با مکانیسم مشخص حل اختلاف شکل نگیرد، ترامپ میتواند در داخل آمریکا ادامه حملات را توجیه کند؛ اما اگر توافق و پایان جنگ رقم بخورد، آغاز دوباره یک جنگ جدید در فضای داخلی آمریکا برای او به شدت دشوار خواهد شد.