رازی که چشمها پنهان کردهاند؛ از روی مردمک حیوانات میتوان فهمید شکارچیاند یا شکار!
زیستشناسان میگویند اگر روزی در طبیعت با حیوانی ناشناس روبهرو شدید، پیش از هر چیز به چشمهایش نگاه کنید. مردمک چشم، پیش از دندانها، شاخها یا چنگالها، داستان زندگی آن موجود را روایت میکند؛ اینکه برای فرار از مرگ تکامل یافته یا برای شکار کردن.
به گزارش چندثانیه آنلاین: وقتی به چشم یک شیر، تمساح، اسب یا گوزن نگاه میکنیم، معمولاً نخستین چیزی که توجه ما را جلب میکند رنگ یا درخشندگی چشم آنهاست. اما زیستشناسان میگویند مهمترین بخش چشم، نه رنگ آن، بلکه شکل مردمک است؛ ساختاری که طی میلیونها سال تکامل شکل گرفته و میتواند نقش هر حیوان را در زنجیره حیات مشخص کند.
برخلاف تصور رایج، مردمک چشم تنها یک دریچه برای ورود نور نیست. شکل هندسی آن، میدان دید، سرعت واکنش، دقت تشخیص فاصله و حتی شیوه شکار یا فرار را تعیین میکند. به همین دلیل، تنها با نگاه کردن به مردمک یک حیوان، در بسیاری از موارد میتوان حدس زد که او شکارچی است یا شکار.
یکی از شناختهشدهترین نمونهها، مردمک عمودی در حیواناتی مانند تمساح، مار، روباه و بسیاری از گربهسانان است. این مردمک باریک و شکافدار، به شکارچیان کمینگر کمک میکند فاصله طعمه را با دقت بسیار بالایی محاسبه کنند. چنین ساختاری، تغییرات نور را نیز با سرعت زیادی کنترل میکند و امکان تمرکز دقیق روی یک هدف را فراهم میآورد؛ قابلیتی که هنگام حمله ناگهانی، اختلاف میان موفقیت و شکست را رقم میزند.
در مقابل، گیاهخوارانی مانند اسب، گوزن، بز کوهی و گوسفند وحشی از مردمکهای افقی و کشیده برخوردارند. این طراحی باعث میشود میدان دید آنها به شکل چشمگیری افزایش یابد و بتوانند تقریباً تمام خط افق را بدون نیاز به چرخاندن سر زیر نظر بگیرند. در طبیعت، جایی که شکارچی ممکن است از هر سو حمله کند، چنین دید گستردهای یک مزیت حیاتی محسوب میشود.
اما شاید شگفتانگیزترین بخش ماجرا، سازوکاری باشد که کمتر کسی از آن اطلاع دارد. زمانی که این حیوانات برای چرا سر خود را پایین میآورند، کره چشم آنها درون حدقه میچرخد تا مردمک همچنان در راستای افق باقی بماند. این ویژگی که پژوهشگران آن را نوعی «ژیروسکوپ بیولوژیک» میدانند، باعث میشود حتی هنگام تغذیه نیز میدان دید وسیع حیوان حفظ شود و احتمال غافلگیر شدن توسط شکارچی به حداقل برسد.
در سوی دیگر، شکارچیان بزرگ روز مانند شیر، ببر، گرگ و عقاب معمولاً مردمکهای گرد دارند. برخلاف شکارچیان کمینگر، این گونهها بیشتر به تعقیب طعمه یا شکار در نور روز وابستهاند. مردمک گرد همراه با تراکم بالای سلولهای گیرنده نور در شبکیه، تصویری بسیار شفاف، دقیق و پرجزئیات ایجاد میکند و به آنها اجازه میدهد کوچکترین حرکت را از فاصلهای دور تشخیص دهند. به بیان دیگر، آنها میدان دید فوقالعاده وسیع را با قدرت تمرکز و وضوح بیشتر معاوضه کردهاند.
دانشمندان معتقدند این تفاوتها تصادفی نیست. شکل مردمک هر گونه، نتیجه میلیونها سال انتخاب طبیعی و سازگاری با محیط زندگی است. هر حیوان، متناسب با شیوه تغذیه، زمان فعالیت، نوع شکار یا روش دفاع از خود، ساختار بینایی متفاوتی پیدا کرده است؛ ساختاری که در طول نسلهای بیشمار بهینه شده تا بیشترین شانس بقا را فراهم کند.
بررسیهای زیستشناسی نشان میدهد حتی ارتفاع بدن حیوان از سطح زمین نیز میتواند بر شکل مردمک تأثیر بگذارد. بسیاری از شکارچیان کوتاهقد که در کمین طعمه مینشینند، مردمک عمودی دارند، زیرا این ساختار در تشخیص فاصله از زاویه پایین مؤثرتر است. در مقابل، حیوانات بلندقدتر یا شکارچیانی که بیشتر در روشنایی روز فعالیت میکنند، معمولاً مردمک گرد دارند.
این تفاوتهای ظاهراً ساده، در حقیقت شاهکاری از مهندسی طبیعی هستند. طبیعت بدون استفاده از فناوری، سیستمهایی خلق کرده که از بسیاری از دوربینهای پیشرفته الهامبخشترند؛ از تنظیم سریع نور گرفته تا افزایش میدان دید یا محاسبه دقیق فاصله.
به همین دلیل، زیستشناسان میگویند اگر روزی در طبیعت با حیوانی ناشناس روبهرو شدید، پیش از هر چیز به چشمهایش نگاه کنید. مردمک چشم، پیش از دندانها، شاخها یا چنگالها، داستان زندگی آن موجود را روایت میکند؛ اینکه برای فرار از مرگ تکامل یافته یا برای شکار کردن.
شاید به همین دلیل است که در دنیای حیاتوحش، چشمها تنها وسیله دیدن نیستند؛ آنها نقشهای از میلیونها سال تکامل، نبرد برای بقا و رقابت بیپایان میان شکارچی و شکار را در خود پنهان کردهاند. گاهی تنها یک خط عمودی، یک دایره یا یک مستطیل باریک، میتواند سرنوشت یک موجود زنده را رقم بزند؛ نشانهای خاموش که ثابت میکند در طبیعت، حتی مسیر ورود نور به چشم نیز بر اساس قوانین دقیق تکامل طراحی شده است.