تنها قنات دوطبقه جهان؛ شاهکار مهندسی ایران در گرداب فراموشی

قنات دوطبقه «مون» اردستان به عنوان یک اثر جهانی اگرچه از جاذبه‌های گردشگری این شهرستان به شمار می‌روند اما این میراث کهن برای بسیاری از مردم کشورمان هنوز ناشناخته باقی مانده، در حالی که کاریز یا قنات از ابتکارات ارزشمند ایرانیان بوده است. 

قنات دوطبقه مون به عنوان تنها قنات دوطبقه شناخته‌شده در جهان، شاهکاری بی‌نظیر از دانش مهندسی ایران باستان بوده که در فهرست میراث جهانی یونسکو نیز به ثبت رسیده است. قنات به عنوان شاهکار مهندسی ایرانیان از هزاران سال قبل توانسته است نیاز‌های آبی ساکنان مناطق خشک ایران را رفع کند. 

ایرانیان با شناخت از زمین، جهت‌گیری لایه‌ها و رفتار آب‌های زیرزمینی، توانستند صدها کیلومتر تونل زیرزمینی حفر کنند و با اتصال چاه‌های متعدد به «مادرچاه»، آب را بدون نیاز به پمپ و فقط با استفاده از شیب طبیعی زمین به سطح برسانند. قنات، نه تنها سندی بر هویت فرهنگی و تمدنی ایران است، بلکه نمونه‌ای برجسته از مدیریت هوشمند آب‌های زیرزمینی در مناطق خشک و نیمه خشک محسوب می‌شود تا امکان کشاورزی و سکونت در مناطقی با بارندگی کم را فراهم کند؛ بدون آن که به محیط زیست آسیب برساند. 

گذشتگان ما با ابداع قنات، خود را با طبیعت سازگار کردند اما حفر چاه‌های عمیق متعدد سبب شده است به نوعی خون زمین مکیده شود که امروز پیامدهای زیست محیطی آن مانند فرونشست زمین، عیان شده است. متاسفانه، بی‌توجهی به داشته‌ها و تجربه‌های گرانقدر گذشتگان، امروز ما را با مشکلات جدی روبرو کرده است که نمونه آن درعدم مدیریت آب‌های زیرزمینی به وضوح دیده می‌شود. علاوه بر دانش حفر قنات، نحوه تقسیم آب، یکی از شگفتی‌های این سامانه آبرسانی بوده؛ به نحوی که تاکنون اختلافی بین بهره برداران قنات درباره نحوه تقسیم آب ایجاد نشده است. 

یادگار شکوه تمدن ایرانی

مهدی مشتاقی، پژوهشگر و نویسنده اردستانی در گفتگویی با بیان این که شهرستان اردستان ۵۹۸ رشته قنات داشت ولی بیشتر آن‌ها به دلیل حفر چاه‌های غیرمجاز خشک شده اند، می‌گوید: از این تعداد رشته قنات، ۲۴رشته آن در شهر اردستان است که اکنون فقط زمین‌های زراعی را آبیاری می‌کنند ولی پیش از پیروزی انقلاب اسلامی از آب این قنات برای آشامیدن هم استفاده می‌کردند. 

وی می‌افزاید: قنات «اَروَنه» با حدود ۲۵۰۰ سال قدمت، رگ حیاتی اردستان محسوب می‌شود؛ آب این قنات به بیست و نیم سهم تقسیم شده است به نحوی که «محله بازار» ۶ سهم، «محله فهره» ۷ سهم، «محله راهمیان» ۴ سهم دریافت می‌کنند و یک و نیم سهم بین محله «کبودان» و یک و نیم سهم دیگر بین روستای «تِلک آباد» تقسیم شده است و نیم سهم آن قبل از رسیدن آب به مظهر قنات (جایی که آب از دل قنات بیرون می‌آید)، برای مسجد جامع اردستان و باغ‌های اطراف اختصاص داده می‌شود. 

این پژوهشگر درباره قنات دو طبقه محله «مون» اردستان می‌گوید: قنات مون، نخستین قنات دو طبقه مستقل در جهان است؛ این سامانه آبرسانی بی‌نظیر از ۲ سفره جداگانه آب زیرزمینی تشکیل شده که اختلاف ارتفاع آن‌ها بیش از ۳ متر بوده و از شگفتی‌های آن این است که آب قنات طبقه بالا به قنات زیرین نفود نمی‌کند. 

مشتاقی با بیان این که یک سهم آب این قنات برای روستای «تلک آباد» و دو سهم برای محله «مون» شهر اردستان تقسیم می‌شود می‌افزاید: آب قنات طبقه بالا، شیرین‌تر از طبقه پایین بوده و در تابستان خنک‌تر است و علاوه بر دبی بیشتر، املاح کمتری نیز دارد. در ایام نوروز امسال، جریان آب در رشته بالایی قنات دو طبقه اردستان قطع شد و متاسفانه اداره میراث فرهنگی شهرستان به عنوان متولی بناهای تاریخی در انجام لایروبی آن کوتاهی کرده است. 

میراث جهانی در گمنامی

با این که قنات دو طبقه اردستان در فهرست آثار جهانی به عنوان یکی از شاهکارهای مهندسی ایرانیان به ثبت جهانی رسیده است اما همچنان در گمنامی به سر می‌برد و دردناک‌تر این که بهره برداران آن دغدغه‌ای برای حفظ آن نشان نمی‌دهند؟! حمیدعباسپور از فعالان گردشگری اردستان در این باره می‌گوید: متاسفانه مسئولان شهرستان اردستان تاکنون اقدام موثری برای معرفی این قنات نکرده‌اند تا مردم دنیا با چنین اثر منحصر به فردی آشنا شوند و از آن دیدن کنند. 

وی می‌افزاید: با برقراری ارتباط با شرکت‌های گردشگری، به معرفی جاذبه‌های گردشگری اردستان، از جمله قنات دو طبقه اقدام کرده‌ایم اما تحقق این هدف، نیازمند عزم جدی مسئولان نیز است. این فعال گردشگری می‌گوید: علاوه برعدم دسترسی آسان به قنات دو طبقه اردستان، متاسفانه راهنمای گردشگری نیز برای معرفی این اثر جهانی وجود ندارد. 

کاوه آهنگر و قنات «مون» 

همچنین رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان اردستان می‌گوید: قنات دو طبقه مون اردستان مورد بی‌توجهی قرار گرفته است به نحوی که در ایام نوروز امسال، جریان آب در رشته بالایی آن قطع شد و متاسفانه دستگاه‌های ذی ربط نظیر جهاد کشاورزی، اداره منابع آب و هیات امنای قنات هیچ اقدامی برای لایروبی و حذف رسوبات در مسیر جریان آن به منظور جلوگیری از خشک شدن قنات انجام نداده اند؛ در حالی که بر اساس قانون توزیع عادلانه آب، بهره برداران موظف به لایروبی هستند اما متاسفانه آن‌ها دغدغه‌ای در این باره ندارند. 

مجتبی پورشفیع، مهمترین علت گمنامی این میراث ارزشمند را، مشکل دسترسی بازدیدکنندگان به آن می‌داند و می‌افزاید: قصد داریم ملک مجاور این قنات را تملک کنیم تا علاوه بر بهبود دسترسی به آن و جلب رضایت گردشگران، امکان آشنایی گردشگران با ویژگی منحصربه فرد «دو طبقه» بودن این اثر تاریخی نیز فراهم شود. 

وی می‌گوید: گردشگران برای بازدید از این اثر جهانی مسافت زیادی را طی می‌کنند اما به دلیل وجود پله‌های غیراستاندارد از دیدن آن منصرف می‌شوند و عطای دیدن آن را به لقایش می‌بخشند. گردشگران از 

غیراستاندارد بودن پله‌های قنات بسیار گلایه دارند. 

رئیس اداره میراث فرهنگی اردستان سپس با اشاره به پیشینه تاریخی این اثر بی‌نظیر تصریح می‌کند: براساس شواهد موجود، ساخت قنات مون به دوران پیش از اسلام و دوره حکمرانی سلسله کیانیان و اشکانیان بازمی‌گردد، برخی بانی حفر آن را کاوه آهنگر می‌دانند و بعضی دیگر معتقدند یکی از مقنیان خبره یزد، جریان آب‌های زیرزمینی را در این ناحیه کشف و مردم را به ساخت قنات ترغیب کرده است. 

وی در ادامه با اشاره به دیگر جذابیت‌های این مجموعه می‌گوید: اکنون یکی از رختشوی‌خانه‌های فعال کشور در کنار قنات دوطبقه مون قرار دارد؛ این بخش در سال ۱۳۹۶بازسازی شده و جزو معدود رختشوی‌خانه‌های ایران است که همچنان به فعالیت خود ادامه می‌دهد. رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی اردستان می‌گوید: علاوه بر تبلیغات برای معرفی بیشتر این اثر جهانی، باید زیرساخت‌های گردشگری در کنار دیگر قنوات از جمله امکان «قنات نوردی» نیز فراهم شود. 

اردستان؛ گنجینه‌ای ناشناخته

شهرستان اردستان در ۱۱۰ کیلومتری شمال شرقی استان اصفهان و کنار جاده ترانزیت شمال - جنوب قرار دارد و با وجود جاذبه‌های گردشگری تاریخی و طبیعی متعددمتاسفانه هنوزبه‌عنوان مقصد گردشگری شناخته نمی‌شود. 

رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان اردستان در این باره می‌گوید: این شهرستان با وجود جاذبه‌های گردشگری ارزشمند مانند مسجد جامع اردستان و زواره، قنات دو طبقه محله مون و کویر «تل شیطان»، هنوز به عنوان یک مقصد گردشگری شناخته نمی‌شود و بیشتر مسافران به صورت عبوری در این منطقه توقف می‌کنند؛ البته ما برای معرفی اردستان به عنوان یک مقصد گردشگری هدفمند، برنامه ریزی‌های لازم را آغاز کرده ایم. 

پورشفیع با بیان این که یکی از راهکارهای کلیدی برای پیشبرد صنعت گردشگری، توسعه زیرساخت‌های گردشگری است، می‌افزاید: به دلیل محدودیت اعتبارات دولتی، تحقق این امر منوط به مشارکت و ورود بخش خصوصی بوده که متاسفانه این موضوع در شهرستان اردستان مورد غفلت قرار گرفته است. راهبرد اصلی ما برای جذب سرمایه گذاران بخش خصوصی، معرفی ظرفیت‌های تاریخی، فرهنگی و طبیعی این منطقه است تا با ایجاد انگیزه و علاقه در سرمایه گذاران، بتوانیم حضور فعال آن‌ها را در شهرستان فراهم کنیم. 

وی می‌گوید: اداره میراث فرهنگی شهرستان اردستان برای نخستین بار کارشناس گردشگری استخدام کرده است و به صورت تمام وقت در حوزه گردشگری و معرفی جاذبه‌های گردشگری شهرستان فعالیت می‌کند.