تنش در جنوب؛ ماجرای انفجارهای قشم چه بود؟
شامگاه دوشنبه ۱۱ آبان صدای انفجارهایی شنیده شد و در پی آن سپاه پاسداران از مقابله با پهپادهای شناسایی آمریکایی و به غنیمت گرفتن دو فروند پهپاد خبر داد.
جزیره قشم شامگاه دوشنبه ۱۱ آبان، بار دیگر به کانون تنش نظامی میان ایران و آمریکا تبدیل شد؛ جایی که گزارش‌های رسانه‌های داخلی از شنیده‌شدن صدای چند انفجار و پرواز هواگردها در آسمان جزیره حکایت داشت و ساعاتی بعد، رسانه‌های آمریکایی از حمله ارتش این کشور به قشم خبر دادند.
به گزارش شرق، هم‌زمان، سپاه پاسداران از مقابله با پهپادهای شناسایی آمریکایی و به غنیمت گرفتن دو فروند پهپاد خبر داد؛ تحولاتی که نشان می‌دهد برخلاف اظهارات سیاسی واشینگتن درباره نبود جنگ فعال، سطح تقابل نظامی دو کشور همچنان بالاست. نخستین گزارش‌ها از وقوع انفجارها در قشم را خبرگزاری ایرنا منتشر کرد. بر اساس این گزارش، دقایقی پس از نیمه‌شب سه‌شنبه، صدای پنج انفجار به‌صورت ممتد و پشت سر هم در جزیره شنیده شد.
شدت انفجارها به‌گونه‌ای توصیف شده بود که احتمال اصابت در داخل جزیره مطرح شد. همچنین برخی از ساکنان قشم از پرواز دو هواگرد در آسمان منطقه خبر داده بودند. با این حال، در زمان انتشار گزارش اولیه، منابع محلی و استانی اظهارنظر رسمی‌ای درباره منشأ انفجارها و ماهیت پروازها نکرده بودند. در ادامه، خبرگزاری فارس از شنیده‌شدن صدای چند انفجار در بندر لنگه خبر داد.
به گفته منابع محلی، این صداها از سمت دریا به گوش رسیده بود، اما منشأ آن‌ها مشخص نبود. هم‌زمان گزارش‌هایی نیز از شنیده‌شدن صدای انفجار در قشم و جزیره هنگام منتشر شد. مجموعه این گزارش‌ها از وقوع تحرکات نظامی در محدوده جغرافیایی جنوب تنگه هرمز حکایت داشت، هرچند جزئیات دقیق اهداف و میزان خسارات احتمالی در گزارش‌های اولیه روشن نشده بود.
در همین ساعات، سپاه پاسداران اعلام کرد دو فروند پهپاد شناسایی آمریکایی از نوع MQM-170 در آسمان جنوب جزیره قشم، با استفاده از سامانه‌های پیشرفته جنگ الکترونیک نیروی هوافضای سپاه زمین‌گیر شده‌اند. طبق اعلام سپاه، با احتساب این دو فروند، شمار پهپادهای آمریکایی از این نوع که به غنیمت نیروهای ایرانی درآمده‌اند، به چهار فروند رسیده است. فارس همچنین در گزارش خود به ساقط‌شدن یک پهپاد پیشرفته دیگر بر فراز قشم اشاره کرد؛ موضوعی که در کنار خبر به غنیمت درآمدن دو پهپاد، بر اهمیت تقابل هوایی در این منطقه افزوده است. اما ابعاد حمله آمریکا زمانی روشن‌تر شد که روزنامه وال‌استریت ژورنال به نقل از مقام‌های آمریکایی گزارش داد ارتش این کشور روز دوشنبه به جزیره قشم حمله کرده است.
بر اساس این گزارش، این عملیات بخشی از مجموعه حملات محدود و محرمانه‌ای بوده که واشینگتن طی هفته‌های اخیر علیه ایران انجام داده است. مقام‌های آمریکایی مدعی شده‌اند هدف این حملات، محدودکردن توان ایران برای حمله به کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز بوده است. وال‌استریت ژورنال همچنین از دو حادثه جداگانه در جریان تحولات روز دوشنبه خبر داد؛ در یکی از آن‌ها، سپاه پاسداران موشکی زمین‌به‌هوا به سمت یک جنگنده آمریکایی شلیک و جنگنده نیز در واکنش، اقدام به پاسخ‌گویی کرد.
در حادثه دیگر، نیروهای آمریکایی مدعی شدند موشکی را که از جزیره قشم شلیک شده و کشتی‌های تجاری را هدف قرار داده بود، رهگیری کرده‌اند. نیویورک‌تایمز نیز به نقل از مقام‌های آمریکایی مدعی شد حمله به قشم پس از سرنگونی یک پهپاد آمریکایی و شلیک به سمت دو جنگنده این کشور صورت گرفته است. فاکس‌نیوز نیز به نقل از یک مقام آمریکایی، حمله به جزیره را در پاسخ به سرنگونی پهپاد آمریکایی دانست.
با وجود این روایت‌ها، جزئیات مستقل و رسمی درباره اهداف مورد اصابت، میزان خسارات و تلفات احتمالی منتشر نشده است. بنابراین، آنچه تاکنون می‌توان با اتکا بر بسته خبری گفت، وقوع انفجارها و گزارش حمله آمریکا از سوی رسانه‌های آمریکایی، در کنار اعلام مقابله پدافندی و جنگ الکترونیک از سوی ایران است.
قشم؛ نقطه حساس تقابل نظامی و معادلات امنیتی تنگه هرمز
اهمیت حمله گزارش‌شده به قشم را نمی‌توان صرفا در چارچوب یک درگیری محدود هوایی یا موشکی بررسی کرد. موقعیت جغرافیایی این جزیره در دهانه تنگه هرمز، آن را به یکی از نقاط حساس معادلات امنیتی خلیج فارس تبدیل کرده است؛ منطقه‌ای که امنیت کشتیرانی و عبور نفتکش‌ها در آن برای ایران، کشورهای منطقه و قدرت‌های فرامنطقه‌ای اهمیت راهبردی دارد.
وال‌استریت ژورنال در گزارش خود با اشاره به موقعیت قشم نوشت این جزیره میزبان یک تأسیسات بزرگ زیرزمینی موشکی، یک پایگاه دریایی و یک آب‌شیرین‌کن بزرگ است. این روزنامه همچنین یادآوری کرد آمریکا در دورهای قبلی درگیری‌ها نیز قشم را هدف قرار داده و مقام‌های آمریکایی درباره تصرف آن بحث کرده‌اند. همین ویژگی‌ها نشان می‌دهد قشم از منظر نظامی و راهبردی، صرفا یک موقعیت جغرافیایی در جنوب ایران نیست، بلکه بخشی از زیرساخت‌های مهم دفاعی و امنیتی کشور در مجاورت تنگه هرمز به شمار می‌رود. در روایت مقام‌های آمریکایی، حملات اخیر با هدف جلوگیری از تهدید کشتی‌های تجاری و محدودکردن توان عملیاتی ایران در تنگه هرمز انجام شده است.
نیویورک‌تایمز به نقل از یکی از مقام‌های آمریکایی مدعی شد حملات قبلی آمریکا، پرتابگرهای خالی موشک کروز را هدف قرار داده بودند. این مقام همچنین حمله دوشنبه به قشم را مشابه عملیات محدود هفته‌های گذشته توصیف کرد. با این حال، در گزارش‌های منتشرشده جزئیات دقیقی درباره محل اصابت‌ها و میزان تأثیر این حملات بر توان نظامی ایران ارائه نشده است. نکته مهم دیگر آن است که به گفته منابع آمریکایی، واشینگتن برخلاف مراحل قبلی درگیری‌ها، تصمیم گرفته این عملیات را به‌صورت علنی اعلام نکند. یک مقام آمریکایی به وال‌استریت ژورنال گفته است دولت این کشور عمدا کارزار نظامی خود را در سکوت خبری پیش می‌برد تا این تصور ایجاد نشود که واشینگتن قصد دارد عملیات نظامی گسترده‌ای را از سر بگیرد.
این رویکرد در شرایطی دنبال می‌شود که دولت ترامپ هم‌زمان از احتمال توافق با ایران سخن می‌گوید و تلاش دارد از شکل‌گیری تصویری مبنی بر بازگشت به جنگ تمام‌عیار جلوگیری کند. از سوی دیگر، نیویورک‌تایمز به نقل از مقام‌های آمریکایی تأکید کرده است حمله به قشم اقدامی دفاعی و محدود بوده و در حال حاضر برنامه فوری برای تشدید تنش‌ها وجود ندارد.
فاکس‌نیوز نیز روایت متفاوتی از انگیزه عملیات ارائه کرده و آن را واکنشی به سرنگونی یک پهپاد آمریکایی دانسته است. این تفاوت در روایت‌ها نشان می‌دهد حتی در مواضع رسانه‌ای و نقل‌قول‌های مقام‌های آمریکایی نیز چند توضیح درباره علت و زمینه حمله مطرح شده است. در طرف مقابل، ایران همچنان بر حق دفاع از حاکمیت و تمامیت ارضی خود تأکید دارد.
کاظم غریب‌آبادی، معاون وزیر امور خارجه، در واکنش به درگیری‌های انجام‌شده در قشم اعلام کرد ایران همچنان در وضعیت جنگی قرار دارد و از نگاه تهران، حمله نظامی علیه کشور پایان نیافته است. او تصریح کرد تا زمانی که تجاوز نظامی به‌صورت کامل و دائمی خاتمه پیدا نکند، ایران از حق دفاع مشروع برخوردار خواهد بود. به این ترتیب، تهران حملات و اقدامات نظامی خود در چنین شرایطی را نه آغاز جنگ، بلکه واکنشی در چارچوب دفاع مشروع ارزیابی می‌کند.
دیپلماسی در سایه تهدید نظامی؛ تناقض در مواضع ترامپ و تداوم احتمال تشدید درگیری
حمله گزارش‌شده به قشم در شرایطی اتفاق افتاده که دونالد ترامپ طی روزهای اخیر بارها از احتمال دستیابی به توافق با ایران سخن گفته و هم‌زمان احتمال بازگشت به جنگ گسترده را کم‌اهمیت جلوه داده است. این هم‌زمانی میان تحرکات نظامی آمریکا و پیام‌های دیپلماتیک کاخ سفید، یکی از مهم‌ترین ابعاد تحولات اخیر محسوب می‌شود؛ به‌ویژه آنکه گزارش‌های وال‌استریت ژورنال و نیویورک‌تایمز از تداوم حملات محدود آمریکا در هفته‌های گذشته حکایت دارند.
ترامپ روز دوشنبه در پاسخ به خبرنگاران درباره احتمال حمله مجدد به ایران پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا گفته بود چنین تصمیمی ندارد. او همچنین مدعی شده بود آمریکا در جنگ با ایران پیروز شده و ماه‌هاست درگیری‌ای رخ نداده است. رئیس‌جمهور آمریکا حتی در اظهارات دیگری تأکید کرده بود اساسا جنگی در جریان نیست و در صورت‌عدم توافق ایران، احتمال وقوع درگیری وجود خواهد داشت. این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که مقام‌های آمریکایی از انجام عملیات نظامی محدود در هفته‌های اخیر خبر داده‌اند.
نیویورک‌تایمز گزارش داده است ترامپ و جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، درباره احتمال دستیابی به توافق با ایران ابراز خوش‌بینی کرده‌اند. ونس نیز مدعی شده واشینگتن و تهران در مذاکرات به پیشرفت‌هایی دست یافته‌اند. ترامپ در شبکه‌های اجتماعی هم کاهش قیمت نفت را به این برداشت نسبت داده بود که احتمال ازسرگیری جنگ با ایران کاهش یافته است.
با این حال، گزارش‌های رسانه‌های آمریکایی از آمادگی نظامی واشینگتن برای سناریوهای مختلف حکایت دارد. وال‌استریت ژورنال پیش‌تر نوشته بود سنتکام در هفته‌های اخیر مقدمات لازم برای انجام حملات گسترده‌تر را فراهم کرده و سامانه‌های دفاع موشکی و مهمات بیشتری به منطقه منتقل شده‌اند. همچنین این روزنامه گزارش داده بود آمریکا به کشورهای حوزه خلیج فارس گفته است خود را برای یک عملیات کوتاه‌مدت اما شدید، اندکی پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آماده کنند.
در همین چارچوب، دریاسالار برد کوپر، فرمانده سنتکام، هفته گذشته برای ارائه گزارشی درباره وضعیت درگیری‌ها به کاخ سفید رفت و با ترامپ دیدار کرد. مقام‌های دولت آمریکا نیز درباره مزایا و معایب حملات هوایی بیشتر بحث کرده و گزینه‌هایی ازجمله تشدید تحریم‌های اقتصادی و سخت‌گیرانه‌ترکردن محاصره تجارت ایران را در اختیار رئیس‌جمهور قرار داده‌اند. نیویورک‌تایمز نیز به نقل از مقام‌های آمریکایی از نبود برنامه فوری برای تشدید تنش‌ها سخن گفته است؛ موضعی که در کنار گزارش‌های مربوط به آمادگی نظامی و حملات محدود، تصویری دوگانه از سیاست واشینگتن ارائه می‌کند.
در تهران، موضع رسمی بر مسئولیت آمریکا در تعیین مسیر آینده تحولات متمرکز است. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، پیش‌تر اعلام کرده بود توپ در زمین آمریکاست و تصمیم‌گیری درباره توافق احتمالی برای پایان جنگ بر عهده واشینگتن قرار دارد. او تأکید کرده بود مطالبات ایران به‌روشنی بیان شده و خواسته‌های تهران معقول و منطقی است.
غریب‌آبادی نیز با تأکید بر استمرار وضعیت جنگی تصریح کرده است حق دفاع مشروع ایران تا پایان کامل و دائمی تجاوز نظامی محفوظ خواهد بود. این موضع در کنار هشدارهای مقام‌های ایرانی درباره واکنش به هرگونه شعله‌ورشدن مجدد درگیری‌ها، نشان می‌دهد تهران حملات محدود آمریکا را به معنای پایان تقابل نظامی نمی‌داند.
در مجموع، حمله گزارش‌شده به قشم را باید در چارچوب وضعیتی بررسی کرد که در آن، هم‌زمان با ادامه پیام‌های دیپلماتیک و ابراز تمایل به توافق، عملیات نظامی محدود و تحرکات دفاعی نیز ادامه دارد. قشم در این میان به دلیل موقعیت راهبردی خود در دهانه تنگه هرمز، بار دیگر در مرکز این تقابل قرار گرفته است. آنچه آینده تحولات را تعیین می‌کند، نه صرفا اظهارات سیاسی واشینگتن درباره پایان جنگ، بلکه میزان پایبندی عملی طرفین به توقف اقدامات نظامی و تعیین تکلیف اختلافات از مسیر دیپلماسی خواهد بود.