آخر شب و تصمیمهای متفاوت؛ وقتی خستگی کنترل انتخابها را تغییر میدهد
آن تصمیمی که ساعت یک نیمهشب فوقالعاده به نظر میرسد، الزاماً همان تصمیمی نیست که صبح از آن دفاع میکنیم. خستگی میتواند توجه را محدودتر، پاداش فوری را جذابتر و کنترل واکنشهای هیجانی را دشوارتر کند.
گروه دانش و سلامت چندثانیه آنلاین نوشت:
حتماً برایتان پیش آمده که بعد از یک روز طولانی، ناگهان کاری انجام دهید که چند ساعت بعد خودتان هم از آن تعجب کنید؛ خریدی که واقعاً به آن نیاز نداشتید، پیامی که بهتر بود ارسال نشود، غذایی که برخلاف تصمیم قبلیتان انتخاب کردید یا حتی پذیرفتن کاری که در شرایط عادی بهراحتی ردش میکردید. این تغییر رفتار همیشه نشانه بیفکری یا ضعف اراده نیست. خستگی میتواند نحوه کارکرد برخی فرآیندهای ذهنی را تغییر دهد و وقتی مغز دیگر مثل ابتدای روز انرژی ندارد، کنترل توجه، مهار تکانهها و بررسی پیامدهای انتخابها میتواند دشوارتر شود.
برای تصمیمگیری، مغز باید چند کار را همزمان انجام دهد: اطلاعات را نگه دارد، گزینهها را با هم مقایسه کند، پیامدهای احتمالی را در نظر بگیرد و در صورت وجود وسوسه، واکنش فوری را کنترل کند. همه این فرآیندها به منابع شناختی نیاز دارند. وقتی فرد برای ساعتهای طولانی درگیر کار، حل مسئله، ارتباط با دیگران یا تصمیمهای متعدد بوده است، ممکن است انجام این فرآیندها دشوارتر شود. نتیجه الزاماً یک تصمیم کاملاً غیرمنطقی نیست؛ گاهی فرد فقط به جای بررسی چند گزینه، سریعترین و کمزحمتترین مسیر را انتخاب میکند.
یکی از تغییرات مهم در شرایط خستگی، افزایش جذابیت پاداشهای فوری است. وقتی انرژی ذهنی پایین آمده، نتیجهای که همین حالا میتواند احساس خوبی ایجاد کند ممکن است در مقایسه با منفعتی که قرار است هفتهها یا ماهها بعد به دست بیاید، جذابتر به نظر برسد. به همین دلیل، ممکن است فرد خسته راحتتر سراغ خرید غیرضروری، خوراکی مورد علاقه، سرگرمی طولانی یا به تعویق انداختن یک کار سخت برود. در چنین لحظهای، مسئله فقط «خواستن» نیست؛ مغز ممکن است هزینه تلاش برای رسیدن به هدف بلندمدت را سنگینتر از حالت عادی ارزیابی کند.
خستگی همچنین میتواند تحمل ما را در برابر فشار و ناکامی پایین بیاورد. فردی که در طول روز بارها مجبور به کنترل احساسات، حل مشکل یا پاسخ دادن به دیگران بوده، ممکن است شب هنگام ظرفیت کمتری برای مدیریت یک موقعیت تازه داشته باشد. چیزی که صبح با آرامش از کنار آن عبور میکردیم، ممکن است شب به یک واکنش تند یا تصمیم عجولانه منجر شود. این موضوع بهخصوص زمانی پررنگتر میشود که خستگی با استرس همراه باشد؛ زیرا فشار روانی و خستگی میتوانند روی توجه، تنظیم هیجان و ارزیابی پیامدها اثر بگذارند.
کمبود خواب نیز نقش مهمی در این میان دارد. خستگی ناشی از یک روز کاری با محرومیت از خواب کاملاً یکسان نیست، اما وقتی فرد چند شب پشت سر هم خواب کافی نداشته باشد، مشکلات مربوط به تمرکز، حافظه کاری، سرعت پردازش و کنترل هیجانات میتواند بیشتر شود. در چنین شرایطی، تصمیمگیری درباره موضوعات پیچیده دشوارتر میشود و احتمال اینکه فرد بر اساس عادت، احساس لحظهای یا پاداش فوری عمل کند، افزایش مییابد. البته این به معنای آن نیست که کمخوابی همیشه به تصمیم بد منجر میشود؛ نوع تصمیم، شرایط فرد و میزان خواب از عوامل مهم هستند.
نکته جالب این است که خودمان معمولاً هنگام خستگی متوجه کاهش کیفیت تصمیمگیری نمیشویم. ممکن است همان لحظه احساس کنیم انتخابمان کاملاً منطقی است، چون توانایی ارزیابی تصمیم در همان شرایط هم تحت تأثیر خستگی قرار گرفته است. به همین دلیل، فاصله گرفتن از موقعیت اهمیت پیدا میکند. تصمیمی که در ساعتهای پایانی یک روز پراسترس ضروری به نظر میرسد، ممکن است بعد از خواب یا استراحت دیگر آن فوریت و جذابیت را نداشته باشد.
البته نباید همه تصمیمهای عجیب را به خستگی نسبت داد. شخصیت، فشارهای مالی و اجتماعی، عادتها، شرایط محیطی، سلامت روان، مصرف بعضی مواد یا داروها و تجربههای قبلی نیز میتوانند بر تصمیمگیری اثر بگذارند. اما اگر متوجه شدهاید که معمولاً در پایان روز، هنگام گرسنگی، کمخوابی یا خستگی شدید انتخابهای متفاوتی میکنید، توجه به زمان تصمیم میتواند نکته مهمی باشد.
شاید یکی از سادهترین راهها این باشد که تصمیمهای مهم را تا حد امکان به زمانی موکول کنیم که ذهن در وضعیت بهتری قرار دارد. خواب کافی، فاصله گرفتن کوتاه از موقعیت، کاهش محرکهای اضافی و حتی نوشتن مزایا و معایب یک انتخاب میتواند جلوی تصمیمهای کاملاً لحظهای را بگیرد. گاهی لازم نیست بیشتر فکر کنیم؛ فقط باید اجازه بدهیم مغز خسته دوباره فرصت بازیابی پیدا کند.
به همین دلیل، آن تصمیمی که ساعت یک نیمهشب فوقالعاده به نظر میرسد، الزاماً همان تصمیمی نیست که صبح از آن دفاع میکنیم. خستگی میتواند توجه را محدودتر، پاداش فوری را جذابتر و کنترل واکنشهای هیجانی را دشوارتر کند.
شناخت همین تغییرات ساده کمک میکند بفهمیم چرا در بعضی ساعتهای روز، نسخه متفاوتی از خودمان را در تصمیمگیری میبینیم؛ و چرا گاهی بهترین انتخاب، چند ساعت صبر کردن و تصمیم گرفتن پس از استراحت است.