حسام‌الدین آشنا و سه گفتمان مسلط در ایران؛ نه جنگ بی‌پایان، نه توافق بی‌ضمانت | راه حل چیست؟

حسام‌الدین آشنا، مشاور رئیس‌جمهور در دولت دوازدهم، با انتشار سلسله‌یادداشت‌هایی در خبرگزاری خبرآنلاین، به بررسی سه رویکرد متفاوت در سیاست خارجی و دفاعی ایران پرداخته است؛ «گفتمان حداکثری» که بر قدرت و هزینه‌سازی برای دشمن تأکید دارد، «گفتمان حداقلی» که بیش از هر چیز نگران هزینه‌های جنگ و تحریم است و در نهایت، «گفتمان اعتدالی» که آشنا آن را نه نقطه‌ای میان این دو، بلکه چارچوبی مستقل برای اداره قدرت و دفاع بر پایه سه اصل «عزت، حکمت و مصلحت» می‌داند. 

حداکثری‌ها؛ بازدارندگی با افزایش هزینه دشمن

در روایت آشنا، گفتمان حداکثری در یک نقطه مهم با واقعیت‌های سیاست خارجی همخوانی دارد: این‌که نمی‌توان صرف مذاکره، توافق یا بیانیه‌های سیاسی را برای جلوگیری از جنگ و تضمین امنیت کافی دانست. این جریان بر اراده مستقل آمریکا و ضرورت ایجاد هزینه برای مهاجم تأکید می‌کند و معتقد است بازدارندگی زمانی شکل می‌گیرد که دشمن بداند حمله به ایران هزینه‌هایی جدی برای او به همراه خواهد داشت. 

با این حال، از نگاه آشنا، مشکل زمانی آغاز می‌شود که تشخیص درست تهدید به تجویزهایی منجر شود که هزینه‌های ایران، واکنش کشورهای منطقه و منافع بازیگران ثالث را کم‌رنگ می‌کند. در چنین شرایطی، اقداماتی که قرار است آمریکا را تحت فشار قرار دهد، ممکن است به افزایش قیمت انرژی و سود روسیه، نزدیک‌تر شدن کشورهای عربی به آمریکا و اسرائیل و در نهایت، شکل‌گیری ائتلافی گسترده‌تر علیه ایران منجر شود. بنابراین، از نگاه او، «بازدارندگی» نباید با «مجازات حداکثری» یکی گرفته شود. 

حداقلی‌ها؛ مذاکره برای مهار هزینه‌های جنگ

در سوی دیگر، گفتمان حداقلی قرار دارد که بر هزینه‌های انسانی و اقتصادی جنگ، تحریم و انزوا تأکید می‌کند و راه‌حل را در مذاکره، کاهش تنش و توافق می‌بیند. آشنا معتقد است این جریان نیز یک واقعیت مهم را به‌درستی یادآوری می‌کند: هیچ سیاستی نباید هزینه‌های خود را بر دوش مردم نادیده بگیرد. با این حال، نقد او این است که حداقلی‌ها گاه اراده و عاملیت مستقل مهاجم را دست‌کم می‌گیرند و با تمرکز بر خطاهای داخلی، تصمیم آمریکا و اسرائیل برای آغاز جنگ را به واکنشی در برابر رفتار ایران تقلیل می‌دهند. از این منظر، مذاکره نیز به‌تنهایی نمی‌تواند جای بازدارندگی را بگیرد؛ توافق زمانی می‌تواند امنیت‌آفرین باشد که پشتوانه قدرت و تضمین اجرایی داشته باشد. 

اعتدال؛ نه جنگ بی‌پایان، نه مذاکره بی‌پشتوان

آشنا در برابر این دو رویکرد، از «گفتمان اعتدالی» سخن می‌گوید؛ گفتمانی که به تعبیر او صرفاً نقطه وسط میان دو جریان نیست، بلکه به دنبال اداره قدرت دفاعی بر اساس سه اصل «عزت، حکمت و مصلحت» است. در این چارچوب، عزت به معنای دفاع از تمامیت ارضی و استقلال کشور و جلوگیری از تکرار تجاوز است، اما جنگ نباید به هدفی فی‌نفسه تبدیل شود. 

حکمت نیز به معنای حفظ تاب‌آوری داخلی، اداره زندگی مردم در شرایط جنگ و طراحی «مسیر خروج» از بحران است؛ یعنی همان‌طور که دفاع باید برای دشمن هزینه ایجاد کند، از ابتدا باید راهی برای پایان جنگ و تبدیل دستاورد نظامی به امنیت پایدار وجود داشته باشد. مصلحت نیز به معنای سنجش زمان، زبان، مخاطب و پیامد اقدامات و جلوگیری از شکل‌گیری یک ائتلاف گسترده علیه ایران است. 

نسخه آشنا؛ دیپلماسی با اهرم، بازدارندگی با هدف

بر این اساس، راه‌حل آشنا نه انتخاب میان مذاکره و دفاع، بلکه ترکیب هوشمندانه این دو در یک راهبرد کلان است: ایران به دیپلماسی نیاز دارد، اما دیپلماسی باید با اهرم قدرت همراه باشد؛ به توافق نیاز دارد، اما توافق باید تضمین داشته باشد؛ به بازدارندگی نیاز دارد، اما بازدارندگی باید هدفمند و کنترل‌پذیر باشد و در نهایت، به آمادگی دفاعی نیاز دارد، اما هدف این آمادگی باید جلوگیری از جنگ باشد، نه ادامه بی‌پایان آن. 

در نگاه آشنا، سیاست موفق سیاستی است که هم قدرت دشمن را بشناسد، هم هزینه‌های خودی را محاسبه کند و هم از تبدیل دفاع به جنگی بدون پایان جلوگیری کند؛ به بیان دیگر، ایران باید بتواند هم بجنگد و هم بداند برای چه می‌جنگد و چگونه باید به جنگ پایان دهد.