آیا انسانها میتوانند بیماری را «بو بکشند»؟
در سالهای اخیر، تحقیقات علمی توجه ویژهای به ارتباط میان بیماریها و بوی بدن انسان نشان دادهاند. پژوهشگران دریافتهاند که بسیاری از بیماریها میتوانند فرآیندهای شیمیایی بدن را تغییر دهند و در نتیجه ترکیبات جدیدی تولید کنند که از طریق پوست، تنفس، عرق یا سایر ترشحات بدن منتشر میشوند.
آیا تا به حال برایتان پیش آمده که احساس کنید بوی بدن یک نفر با گذشته فرق کرده است؟
شاید این تجربه را داشته باشید که در برخورد با فردی از نزدیک، حس کنید بوی او تغییر کرده یا بویی غیرعادی از بدنش به مشام میرسد؛ بویی که نه به عطر و ادکلن مربوط است و نه به بهداشت فردی. بسیاری از ما چنین تجربهای را نادیده میگیریم، اما دانشمندان میگویند گاهی این تغییر بو میتواند نشانهای از اتفاقاتی باشد که در درون بدن در حال رخ دادن است.
در سالهای اخیر، تحقیقات علمی توجه ویژهای به ارتباط میان بیماریها و بوی بدن انسان نشان دادهاند. پژوهشگران دریافتهاند که بسیاری از بیماریها میتوانند فرآیندهای شیمیایی بدن را تغییر دهند و در نتیجه ترکیبات جدیدی تولید کنند که از طریق پوست، تنفس، عرق یا سایر ترشحات بدن منتشر میشوند. این تغییرات گاهی آنقدر مشخص هستند که افراد دارای حس بویایی قوی یا حتی حیوانات آموزشدیده قادر به تشخیص آنها هستند.
برخی گزارشهای موردی که توجه جامعه علمی را به خود جلب کردهاند، نشان میدهند بعضی افراد توانستهاند تنها از طریق بو، وجود بیماری را در دیگران تشخیص دهند. مشهورترین نمونه مربوط به زنی در بریتانیاست که سالها پیش از تشخیص رسمی بیماری پارکینسون در همسرش، متوجه تغییر خاصی در بوی بدن او شده بود. زمانی که پزشکان بعدها بیماری را تأیید کردند، دانشمندان به این موضوع علاقهمند شدند و تحقیقات گستردهای را آغاز کردند تا دریابند آیا بیماریها واقعاً دارای «امضای بویایی» منحصر به فرد هستند یا خیر.
نتایج این تحقیقات شگفتانگیز بوده است. مطالعات نشان دادهاند بیماریهایی مانند پارکینسون، برخی انواع سرطان، دیابت، بیماریهای کبدی، نارسایی کلیه و حتی بعضی عفونتهای ویروسی و باکتریایی میتوانند الگوهای بویایی متفاوتی ایجاد کنند. به بیان ساده، تغییرات در سوختوساز بدن و فعالیت سلولها باعث تولید مولکولهایی میشود که بوی بدن را دگرگون میکنند.
برای مثال، برخی انواع سرطان میتوانند ترکیبات آلی فراری تولید کنند که از طریق بازدم یا پوست آزاد میشوند. همین موضوع باعث شده پژوهشگران به دنبال روشهایی باشند که بتوانند این مولکولها را شناسایی کرده و از آنها به عنوان ابزاری برای تشخیص زودهنگام بیماری استفاده کنند. تشخیص زودهنگام بهویژه در سرطانها اهمیت بسیار زیادی دارد، زیرا میتواند شانس درمان و بقا را به شکل چشمگیری افزایش دهد.
جالبتر اینکه انسانها تنها موجوداتی نیستند که قادر به تشخیص این تغییرات هستند. آزمایشهای متعدد نشان دادهاند سگهای آموزشدیده میتوانند برخی سرطانها، افت شدید قند خون در بیماران دیابتی و حتی بعضی عفونتها را با دقت قابل توجهی از طریق بو تشخیص دهند. قدرت بالای حس بویایی این حیوانات باعث شده دانشمندان به فکر ساخت فناوریهایی بیفتند که عملکردی مشابه داشته باشند.
در همین راستا، پژوهشگران در حال توسعه دستگاههایی موسوم به «بینی الکترونیکی» هستند. این ابزارها با استفاده از حسگرهای بسیار حساس، مولکولهای موجود در هوا را تحلیل کرده و به دنبال الگوهایی میگردند که با بیماریهای خاص ارتباط دارند. هدف نهایی این است که در آینده پزشکان بتوانند تنها با یک آزمایش ساده بازدم یا نمونهبرداری غیرتهاجمی، برخی بیماریها را پیش از بروز علائم جدی تشخیص دهند.
با وجود تمام این پیشرفتها، متخصصان تأکید میکنند که تشخیص بیماری از طریق بو هنوز در مراحل تحقیقاتی قرار دارد و نمیتواند جایگزین آزمایشهای پزشکی، تصویربرداری یا معاینات تخصصی شود. با این حال، شواهد علمی روزبهروز بیشتر نشان میدهد حس بویایی ممکن است بسیار فراتر از یک حس ساده باشد؛ قابلیتی که میلیونها سال در بدن انسان وجود داشته و شاید بتواند به یکی از ابزارهای مهم پزشکی آینده تبدیل شود.
آنچه امروز یک فرضیه جالب علمی به نظر میرسد، ممکن است در سالهای آینده به روشی رایج برای تشخیص زودهنگام بیماریها بدل شود؛ روشی که در آن بدن، پیش از آنکه بیماری خود را با درد و علائم آشکار نشان دهد، از طریق بو هشدارهای اولیه را ارسال میکند.