جنگل فقط آرامش نمیدهد؛ شاید سیستم ایمنی بدن را هم تقویت کند
برخلاف تصور بسیاری از افراد، جنگلدرمانی به معنای ورزش سنگین، کوهنوردی یا پیادهروی طولانی نیست. مفهوم اصلی آن، «غوطهور شدن در فضای جنگل با تمام حواس» است.
به گزارش گروه دانش و سلامت چندثانیه آنلاین: وقتی صحبت از جنگل میشود، بیشتر مردم به آرامش، هوای پاک، صدای پرندگان و فرار از شلوغی شهر فکر میکنند. اما در دو دهه گذشته، گروهی از پژوهشگران تلاش کردهاند به این پرسش پاسخ دهند که آیا حضور در طبیعت فقط احساس بهتری به ما میدهد یا واقعاً تغییرات قابل اندازهگیری در بدن انسان ایجاد میکند؟
یکی از شناختهشدهترین افرادی که عمر حرفهای خود را صرف پاسخ دادن به این سؤال کرده، دکتر چینگ لی (Dr. Qing Li)، پزشک و استاد دانشکده پزشکی نیپون ژاپن است. او بیش از ۲۰ سال روی پدیدهای به نام جنگلدرمانی یا Forest Bathing (Shinrin-yoku) تحقیق کرده؛ روشی که در ژاپن از دهه ۱۹۸۰ بهعنوان بخشی از برنامههای ارتقای سلامت مورد توجه قرار گرفته است.
جنگلدرمانی چیست؟
برخلاف تصور بسیاری از افراد، جنگلدرمانی به معنای ورزش سنگین، کوهنوردی یا پیادهروی طولانی نیست. مفهوم اصلی آن، «غوطهور شدن در فضای جنگل با تمام حواس» است.
در این روش، افراد با سرعت کم در میان درختان قدم میزنند، به صدای برگها و پرندگان گوش میدهند، بوی گیاهان را استشمام میکنند، نور خورشید را که از میان شاخهها عبور میکند تماشا میکنند و برای مدتی از تلفن همراه، شبکههای اجتماعی و فشارهای روزمره فاصله میگیرند.
به اعتقاد پژوهشگران، همین حضور آگاهانه در طبیعت میتواند واکنشهای فیزیولوژیکی قابلتوجهی در بدن ایجاد کند.
راز درختان؛ فایتونسیدها چیستند؟
درختان موجوداتی کاملاً ساکت به نظر میرسند، اما در واقع دائماً در حال تولید و آزاد کردن ترکیبات شیمیایی طبیعی هستند.
این ترکیبات که فایتونسید (Phytoncides) نام دارند، نوعی مواد فرّار هستند که گیاهان برای محافظت از خود در برابر باکتریها، قارچها، حشرات و عوامل بیماریزا تولید میکنند.
وقتی در جنگل قدم میزنید، این ترکیبات وارد هوای اطراف میشوند و همراه با تنفس وارد دستگاه تنفسی انسان خواهند شد.
پژوهشگران معتقدند بخشی از اثرات مثبت جنگل ممکن است به همین ترکیبات طبیعی مربوط باشد؛ هرچند احتمالاً تنها عامل مؤثر نیستند و عواملی مانند کاهش استرس، هوای پاکتر، رطوبت مناسب و فاصله گرفتن از محیط شهری نیز در این میان نقش دارند.
سلولهای NK؛ سربازان خط مقدم سیستم ایمنی
یکی از مهمترین یافتههای تحقیقات دکتر چینگ لی مربوط به سلولهایی به نام Natural Killer Cells یا سلولهای کشنده طبیعی (NK) است.
این سلولها بخشی از سیستم ایمنی ذاتی بدن هستند و بدون نیاز به آموزش قبلی، میتوانند سلولهایی را که به ویروس آلوده شدهاند یا رفتار غیرطبیعی پیدا کردهاند، شناسایی و نابود کنند.
به همین دلیل، سلولهای NK یکی از نخستین خطوط دفاعی بدن در برابر بسیاری از عفونتهای ویروسی و برخی سلولهای سرطانی محسوب میشوند.
نتایج مطالعات چه میگویند؟
در چند مطالعه کنترلشده، پژوهشگران گروهی از داوطلبان را برای دو تا سه روز به مناطق جنگلی بردند و پیش و پس از سفر، نمونههای خون آنها را بررسی کردند.
نتایج نشان داد فعالیت سلولهای NK در بسیاری از شرکتکنندگان افزایش پیدا کرده و در برخی مطالعات این افزایش به حدود ۵۰ درصد رسیده است.
همچنین میزان برخی پروتئینهای ضدتومور مانند پرفورین (Perforin)، گرانزیمها (Granzymes) و گرانولیزین (Granulysin) نیز بیشتر شده بود؛ موادی که سلولهای NK برای از بین بردن سلولهای غیرطبیعی از آنها استفاده میکنند.
نکته جالبتر این بود که این افزایش تنها به زمان حضور در جنگل محدود نبود و در برخی شرکتکنندگان تا حدود یک ماه پس از سفر نیز بخشی از این اثرات باقی مانده بود.
آیا پیادهروی در شهر همین اثر را دارد؟
برای پاسخ به این سؤال، پژوهشگران آزمایش مشابهی را در محیطهای شهری انجام دادند.
شرکتکنندگان همان میزان پیادهروی را در شهر انجام دادند، اما تغییر قابلتوجهی در فعالیت سلولهای NK مشاهده نشد.
این موضوع نشان میدهد که احتمالاً خود محیط طبیعی و عوامل موجود در جنگل، نه صرفاً فعالیت بدنی، در ایجاد این تغییرات نقش دارند.
جنگل چه تأثیری بر استرس دارد؟
استرس مزمن یکی از مهمترین عواملی است که میتواند عملکرد سیستم ایمنی را مختل کند.
مطالعات متعدد نشان دادهاند که حضور در طبیعت میتواند:
- سطح هورمون استرس (کورتیزول) را کاهش دهد.
- فشار خون را پایین بیاورد.
- ضربان قلب را آرامتر کند.
- فعالیت سیستم عصبی پاراسمپاتیک را افزایش دهد؛ همان بخشی از سیستم عصبی که مسئول استراحت، ترمیم و بازیابی بدن است.
- احساس اضطراب، خستگی ذهنی و تنش روانی را کاهش دهد.
به همین دلیل بسیاری از متخصصان معتقدند بخشی از اثرات مثبت جنگل ممکن است از طریق کاهش استرس و ایجاد آرامش روانی ایجاد شود.
فقط حضور در جنگل کافی نیست.
یکی از نکات جالبی که دکتر چینگ لی به آن اشاره میکند، نحوه حضور در طبیعت است.
اگر تمام مدت در حال پاسخ دادن به پیامها، مرور شبکههای اجتماعی، صحبت با تلفن یا گوش دادن مداوم به پادکست باشید، ممکن است بدن هرگز وارد همان حالت آرامش عمیقی نشود که پژوهشگران آن را عامل بخشی از این اثرات میدانند.
به همین دلیل در جنگلدرمانی توصیه میشود:
- تلفن همراه را کنار بگذارید.
- آهسته قدم بزنید.
- چند دقیقه سکوت را تجربه کنید.
- نفسهای عمیق بکشید.
- به صداهای طبیعت گوش دهید.
- برگها، درختان و نور را با دقت مشاهده کنید.
هدف، حضور کامل در لحظه است؛ نه صرفاً طی کردن چند کیلومتر مسیر.
آیا این یافتهها به معنای درمان بیماریهاست؟
خیر.
با وجود نتایج امیدوارکننده، دانشمندان تأکید میکنند که جنگلدرمانی جایگزین درمانهای پزشکی، دارو یا مراقبتهای تخصصی نیست.
همچنین هنوز مشخص نیست دقیقاً چه میزان از این اثرات ناشی از فایتونسیدهاست و چه میزان به عواملی مانند آرامش روانی، خواب بهتر، فعالیت بدنی، هوای پاکتر یا کاهش آلودگی شهری مربوط میشود.
برای رسیدن به پاسخ قطعی، همچنان به مطالعات گستردهتر و طولانیمدت نیاز است.
جمعبندی
شاید بزرگترین پیام پژوهشهای دکتر چینگ لی این باشد که طبیعت فقط مکانی برای تفریح نیست. شواهد علمی نشان میدهد چند ساعت یا چند روز حضور آگاهانه در میان درختان میتواند تغییرات قابلاندازهگیری در بدن ایجاد کند؛ از کاهش هورمونهای استرس گرفته تا افزایش فعالیت برخی سلولهای مهم سیستم ایمنی.
اگرچه این یافتهها به معنای درمان یا پیشگیری قطعی از بیماریها نیستند، اما بار دیگر یادآوری میکنند که بدن انسان میلیونها سال در دل طبیعت تکامل یافته است. شاید به همین دلیل باشد که حتی چند ساعت فاصله گرفتن از شلوغی شهر، خاموش کردن تلفن همراه و نفس کشیدن در هوای جنگل، میتواند تأثیری عمیقتر از آنچه تصور میکنیم بر سلامت جسم و ذهن ما داشته باشد