راز روانشناختی لهجهها؛ چرا شبیه اطرافیانمان صحبت میکنیم؟
لهجهها صرفاً تفاوت در تلفظ کلمات نیستند، بلکه ریشه در تکامل مغز و نیاز انسان به تعلقِ گروهی دارند. عصبشناسان میگویند نورونهای آینهای در مغز، ما را وادار به تقلید ناخودآگاه از گویش اطرافیان میکنند تا به این ترتیب پیوندهای اجتماعی و شانس بقای خود را افزایش دهیم.
انسانها ذاتاً موجوداتی اجتماعی هستند و لهجهها (Accents) محصول مستقیم تکامل بیولوژیکی و نیاز روانشناختی ما برای بقا و تعلق به گروه میباشند.
از منظر تکاملی، انسانهای خردمند (Homo sapiens) در گروهها و قبایل کوچک زندگی و تکامل یافتهاند. بنابراین مغز ما به گونهای برنامهریزی شده است که برای بقا، خود را شبیه به اعضای قبیلهمان کند.
«نظریه انطباق بینفردی» (Interpersonal theory) نشان میدهد که پذیرش ناخودآگاهِ الگوهای حرکتی، حالات چهره و نحوه صحبت کردن (لهجه) دیگران، ابزاری روانی برای ایجاد پیوند و نشان دادن همبستگی با گروه است.
این الگوبرداری زبانی که در روانشناسی به آن «تطابق زبانی» (Linguistic accommodation) میگویند، کاملاً ناخودآگاه رخ میدهد و شبیه به پدیده مسری بودن خمیازه است؛ مغز ما لهجه دیگران را تقلید میکند تا حس اعتماد و تعلق ایجاد کند.
از نظر عصبشناسی، پدیده لهجه با عملکرد «نورونهای آینهای» (Mirror neurons) در مغز ارتباط دارد؛ نورونهایی که با مشاهده رفتار دیگران (از جمله نحوه ادای کلمات) تحریک شده و باعث میشوند انسان به راحتی رفتار همنوعان خود را تقلید کند.
یکی دیگر از دلایل عمیق روانشناختی شکلگیری لهجه، پدیده «اثر آهنربای ادراکی» (Perceptual magnet effect) در نوزادان است. نوزادان تا حدود ۶ تا ۱۰ ماهگی قادرند تمام صداهای زبانهای دنیا را تشخیص دهند (شنونده جهانی)، اما با نزدیک شدن به یکسالگی، مغز آنها روی الگوهای صوتی زبان مادری متمرکز میشود.
با افزایش سن، مغز تفاوتهای ظریف آواییِ زبانهای دیگر را فیلتر و نادیده میگیرد و آنها را به سمت آواهای زبان مادری «جذب» میکند. به همین دلیل است که بزرگسالان هنگام یادگیری یک زبان جدید، آن را با آواهای زبان مادری خود تلفظ میکنند که منجر به ایجاد «لهجه خارجی» میشود.
انزوای جغرافیایی نیز نقش مهمی دارد؛ هرچه یک گروه انسانی از گروههای دیگر دورتر باشد (به دلیل کوهها، رودها یا اقیانوسها)، گویش آنها انحراف بیشتری پیدا کرده و لهجههای جدیدی متولد میشود.
مطالعات روانشناسی همچنین نشان میدهد که انسانها دارای «سوگیریِ لهجه خودی» (Own-accent bias) هستند؛ یعنی مغز ما به طور خودکار به افرادی که با لهجه ما صحبت میکنند بیشتر اعتماد کرده و آنها را گرمتر و شایستهتر ارزیابی میکند.